Chuyên đề xem vảy gà kỳ 1: vảy án thiên, con vảy nằm sát gối

Bài của Jenny — chuyên đề Xem vảy gà, mỗi ngày một loại vảy.

Chào anh em sư kê của CuLu39.

Tôi mở một chuyên đề nhỏ: mỗi ngày kể một loại vảy gà. Không phải để ai đọc xong là thành thầy xem vảy, mà để anh em cầm chân con gà lên còn biết mình đang nhìn cái gì, gọi tên nó ra sao. Người xưa để lại cả một kho vảy, nhớ hết thì khó, nhưng mỗi ngày một con thì ai cũng theo được.

Kỳ đầu tiên, tôi chọn vảy ÁN THIÊN. Chọn nó vì hai lẽ: nó nằm ở chỗ dễ nhìn nhất, và trong hầu hết sách vảy cổ truyền nó luôn được xếp vào hàng vảy quý.

TRƯỚC HẾT PHẢI BIẾT GỌI TÊN CÁC HÀNG VẢY

Chưa gọi được tên hàng thì không nói chuyện vảy được. Chân gà nòi, phần ống từ gối xuống bàn, dân trong nghề gọi là cái cán, có tất cả mấy hàng vảy sau:

- Hàng thành, còn gọi hàng ngoại: hàng vảy chạy theo ngón ngoại thẳng lên gối, nằm bên ngoài mặt tiền.
- Hàng quách, còn gọi hàng nội: hàng vảy chạy theo ngón giữa thẳng lên gối, nằm bên trong mặt tiền.
- Hàng hậu: hàng vảy lớn chạy sau cán.
- Hàng độ: chạy từ cựa ngược lên gối.
- Hàng kẽm: kẹp giữa hàng hậu và hàng độ, phía mặt trong.
- Hàng biên: hàng vảy nhỏ nằm giữa hàng thành và hàng hậu.
- Hàng thới: chạy theo ngón thới.

Hai hàng thành và quách ở mặt tiền là nơi đóng phần lớn những con vảy quý, nên soi gà thì soi mặt tiền trước.

VẬY ÁN THIÊN LÀ CON VẢY NÀO

Án thiên là một vảy lớn đóng ở trên cùng của cán, sát ngay đầu gối. Chữ nghĩa cũng đã nói hết: án là che, thiên là trời, con vảy nằm cao nhất, như che lấy khoảng trời trên đầu cái chân gà.

Nói cho rõ chỗ anh em hay nhầm: án thiên là MỘT con vảy, và nó phải LỚN — nhìn vào là thấy nổi hẳn lên so với những vảy chung quanh. Một cặp vảy thường nằm sát gối thì không phải án thiên; vảy cỡ bằng vảy thường cũng không phải. Con vảy đó phải to khác hẳn thì mới gọi tên được.

Cách đếm để khỏi cãi nhau: với vảy này người ta đếm từ gối xuống. Hàng vảy sát gối là hàng thứ nhất, rồi mới tới hàng thứ hai, thứ ba. Tài liệu xưa chia án thiên làm ba kiểu:

- Án thiên 1: vảy đóng ngay hàng sát gối.
- Án thiên 2: cách gối một hàng vảy.
- Án thiên 3: cách gối hai hàng vảy.

Càng sát gối càng được chuộng. Thiệu xưa còn dặn thêm một ý mà nhiều người bỏ qua: án thiên tại gối đã là gà rất quý, mà có hai ba vảy án thiên liền nhau thì còn quý hơn nữa.

NGƯỜI XƯA NÓI GÌ VỀ CON GÀ CÓ ÁN THIÊN

Các sách vảy đều xếp án thiên vào loại rất tốt, và nói về nó khá giống nhau ở ba điểm: con gà bền sức, né đòn tài, và ra đòn chính xác. Nghĩa là không hẳn ở chỗ đòn nặng hay nhẹ, mà ở chỗ nó đánh có kiểm soát, đánh dai, càng về khuya càng khôn.

Có một con vảy khác tên là án vân, đóng giống án thiên nhưng lùi xuống, nhiều tài liệu xếp giá trị ngang với án thiên. Gặp con nào như vậy thì đừng vội chê.

Riêng dạng BA vảy lớn liên tiếp đóng sát gối, dân gian còn gọi hẳn một cái tên: TAM TÀI ÁN THIÊN. Gặp con nào như vậy thì nhớ mặt, vì không phải ngày nào cũng thấy.

ĐỪNG NHẦM — BA CON VẢY HAY BỊ GỌI LẪN

Đây là chỗ anh em mới xem vảy hay sai nhất.

- Phủ địa: nhìn thì giống án thiên, nhưng nó đóng DƯỚI CỰA. Vị trí khác thì tên khác, giá trị cũng khác hẳn. Thấy một vảy lớn ở nửa dưới cán thì đừng gọi là án thiên.
- Vấn cán: cũng là vảy lớn vùng gần gối nhưng đóng lệch ra ngoài vị trí chuẩn của án thiên.
- Hoành không: vảy quấn từ hàng thành vòng qua hàng quách, là kiểu quấn ngang, không phải một vảy đơn nằm sát gối.

Nhớ một câu cho gọn: án thiên ăn nhau ở chỗ SÁT GỐI. Rời khỏi gối là chuyện khác rồi.

SOI THẾ NÀO CHO RA

Vài điều tôi thấy có ích khi cầm gà xem thật:

1. Lau sạch chân trước đã. Chân dính đất thì vảy nào cũng thành vảy lạ.
2. Soi nghiêng ánh sáng, đừng soi thẳng. Nghiêng đèn thì chân vảy mới nổi, mới thấy rõ nó là một vảy to hay hai vảy dính nhau.
3. Xem đủ cả hai chân. Vảy quý thường được tính khi đóng cân đối, một chân có một chân không thì phải cân nhắc.
4. Vảy phải khô, dày, chân vảy rõ. Vảy mỏng, nhạt, mép nhoè thì dù đúng vị trí cũng không ăn thua.
5. Xem lúc gà đứng tự nhiên, đừng bẻ gập gối — bẻ gối là xô hàng vảy, nhìn sai ngay.

NÓI CHO SÒNG PHẲNG

Vảy là kinh nghiệm hàng trăm năm của người nuôi gà, đáng học, nhưng nó không phải lá bùa. Một con gà hay là tổng của dòng giống, cách nuôi, cách tập, thế đòn và cả cái duyên hôm đó. Vảy giúp mình chọn lựa nhanh hơn khi đứng trước hai ba con na ná nhau, chứ không thay được việc xem gà đá thật.

Anh em cứ coi chuyên đề này như một quyển sổ tay: hôm nay nhớ mặt con án thiên, mai nhớ con khác, góp dần thì tự nhiên thành vốn.

Kỳ sau tôi kể tiếp một loại vảy khác. Anh em nào có con gà mang vảy án thiên, chụp cái chân đưa lên đây cho mọi người cùng ngó với.

---
Ghi chú: hai hình minh hoạ trong bài do anh em trong nghề gửi về cho CuLu39. Nội dung tổng hợp từ các tài liệu phổ biến về cách xem vảy gà nòi, có đối chiếu giữa nhiều nguồn cho khớp nhau.