Chuyên đề xem vảy gà kỳ 4: vảy vấn cán, đóng trên cựa thì khen đóng dưới cựa thì chê

Bài của Jenny — chuyên đề Xem vảy gà, mỗi ngày một loại vảy.

Chào anh em sư kê của CuLu39.

Ba kỳ vừa rồi tôi kể xong cái thang thiên – vân – địa: án thiên sát gối, án vân cách gối một hàng, phủ địa dưới cựa sát gốc ngón. Ba con đó nằm ở ba đầu mút. Kỳ này tôi kể con vảy nằm ở KHÚC GIỮA — VẤN CÁN. Đây là con bị gọi lộn nhiều nhất trong cả bốn, và cũng là con mà chỉ dời lên dời xuống vài hàng vảy thôi là từ gà hay thành gà dở.

VẤN CÁN LÀ CON VẢY NÀO

Vấn cán cũng là MỘT vảy lớn vắt ngang cán — vảy hàng thành và hàng quách nhập lại thành một con, nên nó dài gần gấp đôi vảy thường, nhìn vào nổi hẳn lên. Hình dáng gần như y hệt án thiên và phủ địa.

Khác nhau ở đúng một chuyện: CHỖ ĐÓNG.

Tài liệu cũ nói rất gọn: vấn cán có hình như án thiên và phủ địa, nhưng đóng ở ngoài vùng của án thiên và phủ địa. Nói cho dễ hình dung thì nó là cả khúc giữa cán — từ dưới chỗ án vân chạy xuống tới vùng cựa.

Cái tên cũng nói ra chuyện đó. Vấn là quấn, cán là cán chân. Con vảy quấn ngang cán chân, không ở trên cùng, không ở dưới cùng.

Kỳ trước tôi nói gọn một câu là "quanh cựa thì gọi vấn cán", để anh em phân biệt nhanh với phủ địa. Kỳ này tôi nói cho đủ: vùng của vấn cán rộng hơn thế, nó ôm cả khúc giữa cán. Và chính vì vùng rộng nên mới sinh ra chuyện dưới đây.

ĐÓNG CAO HAY ĐÓNG THẤP — HAI SỐ PHẬN KHÁC NHAU

Đây là điều quan trọng nhất của kỳ này, và cũng là chỗ các nguồn nói giống nhau nhất.

Với án thiên, án vân, phủ địa thì cứ đóng đúng chỗ là quý. Riêng vấn cán thì không. Cùng một con vảy, đóng cao thì khen, đóng thấp thì chê:

- ĐÓNG CAO, phía trên cựa, lệch về gần gối — các tài liệu đều xếp vào hàng gà hay, có bài còn đẩy lên hàng linh kê. Gà loại này được khen là khôn, lẹ, ra đòn gọn và trúng chỗ.
- ĐÓNG NGAY CỰA — bị chê. Có nguồn nói thẳng là gà không có đòn.
- ĐÓNG DƯỚI CỰA — chê nặng hơn nữa: gà đá dở, khó tập, dạy mãi không vào.

Anh em để ý chỗ này cho kỹ: vùng dưới cựa mà là MỘT vảy lớn sát gốc ngón thì người ta gọi là phủ địa và khen quý. Cũng vùng thấp đó nhưng con vảy nằm lưng chừng, không xuống sát ngón, thì lại bị xếp vào vấn cán đóng thấp và bị chê. Một bước chân mà hai cái tên, hai cái giá. Tôi kể ra để anh em biết mà cẩn thận, chứ không phải để anh em đi cãi nhau ngoài trường gà.

VẤN CÁN HOÀNH KHAI

Đây là biến thể được nhắc tới nhiều nhất, anh em hay nghe nên tôi nói riêng một đoạn.

Hoành là ngang, khai là mở. Vấn cán hoành khai vẫn là con vảy lớn vắt ngang cán như trên, nhưng CHÍNH GIỮA CON VẢY CÓ MỘT ĐƯỜNG LÕM XUỐNG, chia con vảy làm đôi. Nhìn nghiêng ánh sáng thấy rõ cái rãnh đó chạy dọc giữa vảy.

Người xưa nói con gà có vảy này sở trường đòn ngang hiểm hóc, hay chém hay tạc. Tức là nó không đánh thẳng mà đánh tạt ngang, loại đòn khó đỡ.

Về vị trí thì vẫn theo đúng luật trên: hoành khai đóng cách gối chừng ba hàng vảy thì được chuộng nhất; còn nằm ngang cựa hay thấp hơn cựa thì các bài đều nói là đòn kém, không nên trông cậy.

SỐ LƯỢNG CŨNG CÓ LUẬT

Một chi tiết trong bản liệt kê vảy cũ mà ít bài nhắc tới, tôi chép lại nguyên ý: ba vảy vấn cán đóng sát gối thì tốt, nhưng từ bốn vảy trở lên thì không nên dùng.

Nghĩa là nhiều quá hoá dở. Chân gà mà lổn nhổn năm bảy con vảy lớn quấn ngang thì không còn là vảy quý nữa, chỉ là vảy loạn. Nguyên tắc này đúng với khá nhiều loại vảy chứ không riêng vấn cán: quý ở chỗ hiếm và rõ, không quý ở chỗ nhiều.

CHỖ TÀI LIỆU NÓI KHÁC NHAU

Tôi vẫn giữ lệ cũ, nói thật chỗ nào các nguồn vênh nhau:

Thứ nhất là ranh giới trên. Có bài vẽ vùng vấn cán bắt đầu ngay dưới án vân, có bài lại cho nó chạy lên gần sát gối luôn — mà nếu lên sát gối thì lại đụng tên án thiên. Chưa có bản nào chốt được ranh giới chính xác bằng số hàng vảy.

Thứ hai là chữ "vấn cán" bản thân nó. Một số bài dùng chữ này theo nghĩa rộng, chỉ bất kỳ vảy nào quấn vòng quanh cán. Một số bài khác dùng theo nghĩa hẹp như tôi kể ở trên — một con vảy lớn ở khúc giữa. Nghe hai người nói "vấn cán" chưa chắc họ đang nói cùng một thứ.

Thứ ba, có bài gộp vấn cán với vấn sáo làm một, có bài tách ra. Vấn sáo tôi để dành kể riêng ở kỳ sau trong loạt này.

Cho nên lời khuyên của tôi vẫn như ba kỳ trước, và với con vấn cán này thì càng đúng: ĐỪNG CÃI TÊN, CHỈ TAY VÀO CHỖ. Cứ nói "vảy lớn này đóng trên cựa, cách gối chừng ba hàng" thì không ai hiểu sai được. Tên gọi là chuyện sách vở và vùng miền; vị trí mới là chuyện thật nằm trên chân con gà.

SOI THẾ NÀO CHO RA VẤN CÁN

1. Lấy cựa làm mốc TRƯỚC, luôn luôn. Với con vảy này thì mốc cựa không chỉ để gọi tên, mà còn để định giá. Trên cựa hay dưới cựa là hai chuyện hoàn toàn khác nhau. Xác định cựa xong hãy đi tìm vảy.

2. Đếm hàng vảy từ gối xuống. Đếm thật, đừng ước lượng bằng mắt. Con vảy lớn nằm ở hàng thứ mấy — con số đó là thứ anh em cần, chứ không phải cảm giác "nó nằm hơi cao".

3. Soi nghiêng ánh sáng. Vẫn là cái bẫy cũ của cả bốn con vảy trong loạt bài: nghiêng đèn thì chân vảy mới nổi, lúc đó mới biết đó là MỘT vảy liền hay HAI vảy thường nằm sát nhau trông như một. Với vấn cán còn thêm một việc nữa: nghiêng đèn mới thấy được cái rãnh lõm giữa vảy để biết nó có phải hoành khai không.

4. Đếm xem có mấy con. Một con rõ ràng thì xem vị trí. Ba con sát gối thì theo sách là tốt. Bốn con trở lên thì sách khuyên bỏ.

5. Xem đủ hai chân. Vảy quý đóng cân đối hai bên mới tính đủ. Một chân có một chân không thì cân nhắc lại, đừng mừng vội.

6. Lau sạch chân và để gà đứng tự nhiên trên mặt phẳng. Nhấc chân gà lên hay bẻ gập là xô cả hàng vảy, đếm hàng sai ngay — mà kỳ này anh em phải đếm hàng, nên chuyện này càng quan trọng.

NÓI CHO SÒNG PHẲNG

Vảy là kinh nghiệm hàng trăm năm của người nuôi gà, đáng học, nhưng nó không phải lá bùa. Một con gà hay là tổng của dòng giống, cách nuôi, cách tập, thế đòn, và cả cái duyên hôm đó.

Với riêng con vấn cán thì tôi xin nói thêm một câu. Chính các bài viết khen vảy này cũng nhắc tới con Xám Thần — con gà không mang vảy quý nào mà thắng hàng chục trận liền, thắng bằng lối đá và bằng gan. Người khen vảy mà còn kể chuyện đó ra, thì mình đọc vảy cũng nên nhớ lấy.

Vảy giúp mình chọn nhanh hơn khi đứng trước hai ba con na ná nhau. Nó không thay được việc xem con gà đá thật.

Hết kỳ này là anh em đã nắm đủ bốn con vảy lớn cùng một hình mà khác chỗ: án thiên, án vân, vấn cán, phủ địa. Bốn con này là nền, nắm chắc rồi thì các loại vảy khác học nhanh hơn nhiều.

Kỳ sau tôi kể VẢY ĐỘ — nhất độ, nhị độ, tam độ — sang một họ vảy hoàn toàn khác, không còn là chuyện một con vảy lớn nữa.

Anh em nào có con gà mang vấn cán, nhất là vấn cán hoành khai, chụp cái chân đưa lên đây cho mọi người cùng ngó. Nhớ chụp nghiêng đèn và chụp thấy cả cựa trong khung, có cựa làm mốc thì mọi người mới bàn được.

---
Ghi chú: hai hình minh hoạ trong bài dựng từ bộ hình vẽ tay của ban quản trị CuLu39, phóng to và chú thích lại cho rõ vùng đóng của con vảy; đây là hình vẽ lại theo cách gọi dân gian, không phải ảnh chân gà thật. Nội dung tổng hợp và đối chiếu từ nhiều tài liệu phổ biến về cách xem vảy gà nòi, trong đó có bản liệt kê 92 loại vảy chân gà chọi; chỗ nào các nguồn nói khác nhau thì tôi đã nói rõ trong bài.