Vảy nứt nội: đường nứt nằm ở hàng nào thì đổi hẳn nghĩa (nứt nội, nứt ngoại, bàng khai, khai tiền)

Bài của Jenny — chuyên đề Xem vảy gà, mỗi ngày một loại vảy.

Phần lớn tên vảy trong sách gà gọi theo hình: cái gì trông giống hoa thì gọi hoa mai, giống chữ Vương thì gọi khai vương. Nứt nội thì khác. Nó không gọi theo hình con vảy, mà gọi theo một vết — một đường nứt lõm trên mặt vảy — cộng với chỗ cái vết đó đóng. Đổi chỗ là đổi tên, và đổi luôn lời bình từ quý sang bỏ.

Đó là lý do kỳ này không nói riêng "nứt nội" mà nói cả họ nứt. Hiểu nguyên tắc rồi thì nhìn chân gà nào cũng tự đọc được, không phải tra tên từng con một.

NỨT LÀ GÌ, VÀ KHÁC VỚI BA THỨ DỄ LẪN

Nứt là một đường lõm chạy trên thân một con vảy, như vết chém ấn xuống. Bản 92 loại của Mactech tả vảy vấn án hoành khai đúng bằng chữ đó: "chính giữa có một đường lõm xuống, chia đôi vảy". Quan trọng: cái đường ấy nằm TRÊN con vảy, chia mặt vảy ra, chứ không phải khe giữa hai con vảy.

Thứ nhất, đừng lẫn với đường đất. Đường đất là khe tự nhiên giữa hai con vảy liền nhau, con nào cũng có, không phải dấu hiệu gì cả. Tài liệu phân biệt rất rõ hai cái này: khi nói về vảy vấn án hoành khai, bản bình giải Đạo kê diễn nghĩa nhấn mạnh nó "cũng có đường chia đôi nhưng chỉ là đường nứt", còn vảy đâu đầu thì "ở giữa chỉ là đường đất bình thường".

Thứ hai, đừng lẫn với liên giáp. Liên giáp là hai con vảy dính lại thành một, mất đường đất — tức là ngược hẳn với nứt. Kỳ 17 đã nói kỹ liên giáp nội. Nhưng hai thứ đối nhau này lại gặp nhau ở một chỗ: nhật thần, theo Kê Kinh, chính là một liên giáp nội có thêm đường nứt ở giữa. Dính trước, rồi nứt sau.

Thứ ba, đừng lẫn với dặm. Dặm là có một con vảy nhỏ chen vào giữa hàng, không phải vảy to bị nứt. Tài liệu còn ghi hẳn câu "dặm ngoại bất tồn".

Hình đầu bài so ba khung cạnh nhau — vảy thường có đường đất, vảy liên giáp mất đường đất, vảy nứt có vết chém trên thân — để thấy rõ chỗ khác nhau trước khi đi sâu.

HÀNG NỘI, HÀNG NGOẠI: CÁI TÊN QUYẾT ĐỊNH MỌI THỨ

Mặt tiền cán gà có hai hàng vảy lớn. Hàng ngoài gọi hàng thành, còn gọi là hàng ngoại. Hàng trong gọi hàng quách, còn gọi là hàng nội — bản bình giải viết thẳng: "vảy của hàng Quách (còn gọi là hàng Nội)". Vậy "nứt nội" nghĩa là đường nứt đóng ở hàng quách, còn "nứt ngoại" là nứt ở hàng thành. Ai chưa rõ bốn hàng vảy thì xem lại bài Hướng dẫn xem vảy gà từ A đến Z và kỳ 14 về bể biên.

Cùng một vết nứt y như nhau, sang hàng kia là đổi nghĩa:

Nứt ở hàng quách — hàng nội. Một con vảy hàng quách nứt ra thì sách gọi là bàng khai. Bản 92 loại của Mactech chép ở mục 76: "Tại hàng Thành hoặc Quách có 1 vảy nứt ra. Tốt." Bản bình giải nói mềm hơn, phân biệt hai hàng ra: một vảy hàng quách nứt thì "gà thường thường còn dùng được". Nếu hai con vảy hàng quách liền nhau cùng nứt thì có tên riêng: phả công, có nơi gọi tả công — bản bình giải chép "gà có Phả Công chuyên đá tạt rất hung dữ".

Nứt ở hàng thành — hàng ngoại. Một con vảy hàng thành vô cớ nứt ra thì gọi là khai tiền, và đây là chỗ các bản nói nặng nhất. Mactech, mục 3: "Một vảy thuộc hàng Thành nứt ra, bất luận trên hay dưới cựa đều không tốt. Gà này không nên dùng, vì thời vàng son đã tận. Rất Xấu." Bản bình giải dẫn Kê Kinh: "Hư có vảy ngoại thiệt là chẳng may", rồi kết "tất cả các sách đều ghi nhận nếu vảy ở hàng thành mà bị nứt ra thì là điềm chẳng may".

Còn một hàng nữa cũng có tên riêng cho vết nứt: hàng hậu, hàng vảy sau cán. Hàng hậu có một vảy nứt vỡ đôi thì gọi là khai hậu, cả ba bản đều chê. Nhưng chê có mở ngoặc: khai hậu vẫn dùng được trong hai trường hợp — một là hàng quách cũng có một vảy bể ra, thành "bể biên khai hậu", được khen là "cậu gà nòi"; hai là mặt tiền có thêm vảy vấn cán, theo câu Kê Kinh "rằng mà khai hậu nhỏ to, mà có quấn cán chẳng lo chút nào".

Để ý: cả hai cái cứu cho khai hậu đều nằm ở phía trong hoặc mặt tiền. Mạch chung của sách là vậy — nứt vào phía nội thì còn đường, nứt ra phía ngoại thì hết.

BỐN KIỂU NỨT, VÀ CHỖ TÀI LIỆU VÊNH NHAU

Bản bình giải Đạo kê diễn nghĩa có một đoạn xếp nứt thành bốn kiểu, dẫn theo một tác giả cũ. Nứt ngang: một vảy vấn có thêm một đường nứt lõm như vết chém ngang. Nứt dọc: cũng vảy vấn, nhưng vết chém dọc. Nứt hình chữ thập: hai đường nứt bắt chéo như dấu cộng ấn xuống. Và nứt hàng nội: vết chém dọc vào hai vảy hàng nội, hoặc vết rạch hình chữ chi trên một vảy to. Đoạn đó kết: cả bốn kiểu đều cho gà hay, chữ thập là tốt nhất, "nếu nứt hàng ngoại thì phá cách, ít dùng".

Đến đây thì phải nói rõ một chỗ vênh, vì nó nằm ngay trong cùng một bản tài liệu. Bản bình giải bảo vảy hàng thành nứt là điềm chẳng may, nhưng cũng chính bản đó chép: "Xuyên Thành là hai vảy dưới cựa sát nhau của hàng Thành có đường nứt", và khen "gà có Xuyên Thành tung đòn nặng nề đủ làm gãy cổ đối thủ". Một vảy thành nứt thì rất xấu, hai vảy thành nứt lại rất tốt. Tôi không tìm được bản nào giải thích tại sao, nên không bịa ra lý do; chỉ ghi lại để ai soi chân gà biết chỗ này sách nói không khớp nhau.

Mà cái tên xuyên thành còn rắc rối thêm một tầng. Hai bản 92 loại không hiểu nó là vết nứt: cả hai đều chép mục "Xuyên Thành Giáp" là "dưới cựa có 2 liên giáp ngoại, đồng thời có theo 2 vấn cán" — tức là chuyện vảy dính, không liên quan gì tới đường nứt. Cùng một cái tên, hai bản tài liệu hiểu hai nghĩa khác nhau. Ai nghe ai gọi tên vảy thì nên hỏi lại họ đang theo bản nào.

Chỗ vênh thứ hai nhỏ hơn nhưng dễ làm người đọc hiểu sai. Bản 92 loại bên Chăn nuôi thú y khi chép mục bàng khai đã rụng mất chữ quan trọng, thành "có một vảy duy nhất ở hàng Thành hoặc Quách, đây được xem là đặc điểm tích cực" — đọc vậy thì không còn biết vảy đó phải NỨT mới gọi là bàng khai. Ai chỉ đọc bản đó rất dễ gán tên bàng khai cho một con vảy lành.

Và chỗ thứ ba: mấy đoạn bàn trên mạng xã hội. Có sư kê nói thẳng là "đó giờ thích nứt nội dưới cựa hai tới ba vảy". Lời đó khớp với một câu trong bản bình giải — "các trường hợp này nếu các vảy dưới cựa nứt thì tốt hơn" — nên tôi ghi lại, nhưng ghi đúng cấp độ của nó: đây là kinh nghiệm truyền miệng, không phải câu trong sách.

CÒN BA CÁI TÊN NỮA CŨNG LÀ NỨT

Nhắc để khỏi tưởng là vảy khác nhau hẳn. Vấn án hoành khai là một vảy vấn ngang cán có một đường nứt chạy giữa, đóng ngay cựa hoặc từ cựa xuống chậu thì tốt hơn đóng trên quản. Nứt hai đường, chia vảy vấn làm ba, thì tài liệu gọi án vân đồng giao, cũng khen. Khai vương, kỳ 8 đã viết, chính là đường khai chạy qua khối vảy vấn tạo nên nét chữ Vương. Và nhật thần, kỳ 13, là liên giáp nội có đường nứt giữa, bắt buộc đóng ngang cựa.

Nói cách khác: chữ "khai" trong tên vảy gần như luôn có nghĩa là nứt. Thấy chữ khai thì biết đang nói tới một cái vết, không phải một hình.

SOI THẾ NÀO CHO ĐỠ SAI

Rọi sáng chéo, đừng rọi thẳng. Đường nứt là vết lõm, rọi chéo mới có bóng để thấy; rọi thẳng vào thì vết nứt và đường đất trông y như nhau.

Lấy ngón tay miết dọc mặt vảy. Đường đất là ranh giữa hai vảy, miết qua thấy gờ. Đường nứt nằm trên cùng một mặt vảy, miết qua thấy rãnh.

Xác định hàng trước khi gọi tên. Đếm từ rìa vào: hàng biên, hàng thành, rồi hàng quách. Nhầm thành với quách là nhầm khai tiền với bàng khai — một bên sách bảo bỏ, một bên sách bảo dùng được.

Lấy cựa làm mốc. Dưới cựa thì tài liệu đánh giá cao hơn trên cựa.

Đếm xem nứt mấy vảy, mấy đường. Một vảy hay hai vảy liền nhau, một đường hay hai đường bắt chéo — mỗi kiểu một tên khác.

Xem cả hai chân rồi hãy kết luận.

CUỐI CÙNG THÌ NÓ NÓI LÊN ĐIỀU GÌ

Họ vảy nứt cho thấy khá rõ cách người xưa đọc chân gà: họ không chỉ xem hình con vảy, mà xem cái dấu trên con vảy, và xem dấu đó đóng ở hàng nào, trên hay dưới cựa. Cùng một vết nứt, vào hàng nội thì thành bàng khai, tả công; ra hàng ngoại thì thành khai tiền. Chỉ sai một hàng là đọc ngược hẳn lời bình.

Còn cái vết nứt có thật nói lên tài con gà hay không thì tôi không dám chắc, và tài liệu cũng tự mâu thuẫn ở ngay chỗ hàng thành. Vảy không phải lá bùa. Gà hay là do dòng giống, do cách nuôi, cách tập, và cả cái duyên hôm ra trận. Xem vảy là thú vui và một kênh tham khảo — ai đặt cược cả niềm tin vào một đường nứt bằng sợi chỉ thì sớm muộn cũng có ngày hớ.

Kỳ sau tiếp một loại vảy nữa trong danh sách. Ai muốn xem lại từ đầu thì vào bài Hướng dẫn xem vảy gà từ A đến Z, mục lục đủ các kỳ đã đăng.

Tài liệu tham khảo: bản "92 loại vảy ở chân gà chọi" trên Mactech Việt Nam (mục 3 Khai Tiền, mục 15 Khai Hậu, mục 44 Xuyên Thành Giáp, mục 67 Vấn Án Hoành Khai, mục 76 Bàng Khai); bản "92 vảy gà chọi tốt mà các kê thủ nên biết" trên Chăn nuôi thú y (các mục Khai Tiền, Khai Hậu, Bàng Khai, Xuyên Thành Giáp); và bản "Đạo kê diễn nghĩa bình giải" đăng trên blog longchimd — phần Hồi 4, Hồi 9 và Hồi 10, gồm cả các đoạn bàn thêm của người chơi gà về bốn kiểu nứt và về khai tiền, bàng khai, xuyên thành, phả công. Nội dung do tôi tổng hợp, đối chiếu rồi viết lại. Hai hình trong bài dựng trên hình minh hoạ chân gà của ban quản trị CuLu39, đường nứt và vùng màu là phần vẽ thêm theo mô tả trong tài liệu, không phải ảnh chụp gà thật.