Ngón chúa của gà là ngón nào: cách đếm vảy ngón chúa và những con vảy mang tên nó

Bài của Jenny — chuyên đề Xem vảy gà, mỗi ngày một loại vảy.

Hai mươi kỳ qua chuyên đề toàn nói vảy trên cán — án thiên sát gối, nhật thần ngang cựa, dậm chậu dưới đáy cán. Kỳ này rời cán, xuống hẳn phần ngón. Và trước khi gọi tên được con vảy nào ở đó, phải biết người ta đang chỉ vào ngón nào: ngón chúa.

Ngón chúa không phải một loại vảy. Nó là một cái ngón. Nhưng tôi vẫn xếp nó vào chuyên đề, vì có cả một chùm tên vảy chỉ tồn tại khi gắn với ngón này — mất chữ "ngón chúa" là mất luôn nghĩa. Biết ngón chúa nằm đâu rồi thì mấy chục cái tên lộn xộn ngoài kia tự xếp vào chỗ.

BỐN NGÓN CHÂN GÀ TÊN GÌ

Chân gà có bốn ngón. Ba ngón chụm về phía trước, một ngón thừa ra phía sau.

Ngón sau gọi là ngón thới. Ba ngón trước, đứng đối diện con gà mà nhìn: ngón ngoài cùng là ngón ngoại, ngón trong cùng là ngón nội, và ngón ở giữa — dài nhất trong cả bốn ngón — là ngón ngọ, hay ngón chúa.

Ngọ và chúa là hai tên của cùng một ngón, dùng thay nhau tuỳ sách. Tài liệu "Đạo kê diễn nghĩa" chép thêm rằng có sách còn gọi ngón này là Cân Điểm hoặc Can Điểm. Bốn chữ cho một ngón, nghe rối, nhưng gặp chữ nào cũng đừng hoảng: tất cả đều là cái ngón giữa dài nhất ấy.

Hình đầu bài chỉ tên bốn ngón ngay trên chân gà, rồi phóng to ngón chúa để thấy hàng vảy chạy dọc trên lưng ngón.

VÌ SAO SÁCH GÀ COI TRỌNG NGÓN NÀY

Chữ "chúa" đã nói ra cách người xưa xếp hạng: trong bốn ngón, đây là ngón đứng đầu. Tài liệu giải thích gọn một câu — nó là ngón dài nhất. Có bản nói thêm là ngón này được coi như ngón chỉ số mệnh của con gà, nên các vảy đóng trên nó mới được đặt tên riêng, không gộp chung với vảy ngón khác.

Tới đây tôi phải nói thẳng một điều: các nguồn không đưa ra lý do nào ngoài chuyện dài nhất và cách gọi truyền miệng. Tôi không bịa thêm giải thích cho nó nghe có lý. Đây là quy ước của giới chơi gà, ghi lại đúng như họ ghi.

ĐẾM VẢY NGÓN CHÚA: CON SỐ NÀY CHỈ MỘT BẢN NÊU

Cách xem đơn giản nhất của ngón chúa là đếm. Bản "Cách lựa vảy gà nòi" đưa ra một bộ mốc cho cả bốn ngón: ngón chúa trên 19 vảy, ngón ngoại và ngón nội mỗi ngón trên 14 vảy, ngón thới trên 7 vảy. Ngón nào vượt mốc của nó thì bản này coi là chân tốt.

Nhưng phải ghi rõ: trong mấy nguồn tôi đối chiếu, chỉ đúng một bản nêu con số. Bản 92 loại vảy của Mactech và bản "Đạo kê diễn nghĩa" đều không đặt mốc số vảy cho ngón chúa — hai bản này chỉ nói tới hình dáng và các đốm trên vảy. Vậy nên mốc 19 là của một tài liệu, không phải chuẩn chung mà cả giới công nhận.

Còn một chỗ rất dễ bị trộn lẫn. Có trang viết "chân gà thường có nhiều hơn 22 vảy" — câu đó nói về cả cái chân, đếm hàng vảy trên cán, không phải đếm trên ngón chúa. Ai đọc nhanh rồi nhớ thành "ngón chúa 22 vảy" là sai hẳn đối tượng đếm. Đếm ngón thì đếm các vảy xếp dọc lưng ngón, từ chỗ giáp chậu ra tới móng; đếm cán là việc khác.

NHỮNG CON VẢY MANG TÊN NGÓN CHÚA

Đây mới là phần làm ngón chúa đáng một kỳ riêng. Bản 92 loại vảy rải rác cả chục mục nói về vảy đóng trên ngón này. Tôi gom lại thành mấy nhóm cho dễ nhớ.

Nhóm vảy to khác thường. Đại giáp chỉ là một vảy lớn nằm giữa ngón chúa. Nhật thần chỉ là hai vảy lớn nằm cạnh nhau ở gần cuối ngón. Bản tài liệu ghi chú rằng hai thứ này ít khi cùng xuất hiện trên một ngón chúa. Để ý chữ "chỉ" ở cuối tên — chỉ là ngón, chữ đó chính là dấu hiệu cho biết vảy đang nói tới nằm ở ngón chứ không phải ở cán.

Nhóm vảy có đốm, hay gọi là vảy điểm. Đây là nhóm đông nhất và cũng là nhóm được khen nhiều nhất. Trung cang điểm: trên ngón chúa cứ cách hai vảy lại có một đốm khác màu, đều đặn như vậy chạy dọc ngón; tài liệu khen gà này rất giỏi. Sát cang điểm: hai đốm nằm trên hai vảy sát nhau; bản Mactech mục 63 ghi gà loại này hay đá vào đùi, vai, lưng đối thủ. Hổ đầu: một dặm nhỏ ở con vảy đầu tiên sát móng. Hổ đầu nhâm: nhiều vết đốm khoang nhỏ li ti rải trên ngón. Liệt bái: một đốm nhỏ nằm ở mép vảy. Diệp báo: con vảy lớn ở đốt giữa ngón chúa có đốm nhỏ trên mặt. Nhất đầu hổ: vảy gần móng có điểm lốm đốm nhỏ, và bản này ghi gà ấy thường chỉ phản đòn khi bị đánh trước.

Nhóm vảy nhỏ chen thêm. Lạc diệp là một vảy nhỏ dặm thêm trên ngón chúa — kỳ trước nói về dậm chậu tôi đã nhắc tên này. Ẩn đầu long nằm sát móng, phía trước vảy nhập môn và bị vảy ấy che khuất, phải bẻ móng lên mới thấy. Hai cái này tài liệu đều xếp vào gà dữ.

Nhóm ở móng. Ác hổ báo, có bản gọi ác tinh: trên móng ngón ngọ nổi một chấm nhỏ màu đen hoặc xanh.

Và một cái tên bạn đọc chuyên đề này đã gặp: ám long, tức ẩn long, kỳ 9 đã nói — vảy nằm trên ngón giữa ở quãng trước khi chạm các ngón còn lại; nếu vảy màu hồng thì gọi là ẩn son.

CÁI LUẬT QUAN TRỌNG NHẤT CỦA BÀI NÀY: ĐỔI NGÓN LÀ ĐỔI TỐT XẤU

Nếu kỳ này chỉ nhớ được một câu, thì nên nhớ câu này. Cùng một con vảy nhỏ dặm thêm, đóng ở ngón chúa thì tài liệu coi là điềm tốt; lệch sang ngón ngoại thì chính tài liệu đó coi là điềm xấu, và còn chép nặng tay rằng gà ấy có số bị đui mắt — càng gần móng thì càng bị chê. Một con vảy y như nhau, chỉ xê dịch một ngón, mà lời bình đảo ngược.

Hình thứ hai xếp các kiểu đốm trên ngón chúa cạnh nhau để thấy chúng khác nhau ở đâu, kèm khung đối chiếu chuyện đổi ngón là đổi nghĩa.

Luật này không mới với ai theo chuyên đề từ đầu. Kỳ 18 hoa mai cựa: rời mức cựa là đổi tên thành lạc mai. Kỳ 19 nứt nội: đường nứt ở hàng quách thì sách còn dùng, lệch ra hàng thành thành khai tiền thì bị chê. Kỳ 20 dậm chậu: con vảy dặm thêm ở vùng chậu thì xấu, cũng con vảy dặm thêm ấy mà lên ngón giữa lại thành lạc diệp được khen. Ba kỳ liền một bài học: trong sách vảy, vị trí nằm trong định nghĩa. Mô tả hình con vảy mà không nói nó đóng ở đâu thì chưa gọi được tên.

MẤY CHỖ TÀI LIỆU KHÔNG KHỚP

Thứ nhất, mốc số vảy. Đã nói ở trên: chỉ một bản nêu mốc 19, hai bản còn lại không nêu gì. Ai muốn dùng mốc đó thì cứ dùng, nhưng biết là đang dựa vào một tài liệu.

Thứ hai, ác tinh và ác hổ báo. Bản Mactech có hai chỗ nói về nó mà không hẳn trùng nhau: mục 26 tả là chấm đen hoặc xanh nổi trên móng ngón ngọ, còn một ghi chú ở mục khác lại nói điểm đốm nếu nằm ở cựa thì gọi liên chu, nằm ở ngón chúa thì gọi ác tinh hoặc ác hổ báo. Một cách tả chấm ở móng, một cách tả đốm ở vảy. Tôi chép cả hai, không chọn bên nào.

Thứ ba, tên trùng với vảy ở cán — chỗ này dễ sai nhất cho người mới. Nhật thần chỉ ở ngón chúa không phải vảy nhật thần của kỳ 13: vảy nhật thần kỳ 13 nằm ở hàng quách trên cán, đóng ngang cựa. Đại giáp chỉ ở ngón chúa cũng không phải vảy đại giáp trong nhóm kích giáp của kỳ 10, cái đó ở cán. Cùng chữ nhưng khác chỗ đóng nên khác hẳn con vảy. Thấy tên vảy có chữ "chỉ" hay chữ "thới" thì hiểu là đang nói ngón; không có hai chữ đó mà nói hàng thành, hàng quách thì là nói cán.

Thứ tư, có nguồn nói ngón giữa nổi vảy gồ cứng thì gọi là vảy rồng và là gà quý. Tên này tôi chỉ gặp ở một trang, bản 92 loại vảy không có mục nào tên vậy — gần nhất là ám long. Ghi lại để ai nghe người khác nói "vảy rồng" thì biết họ đang nói chuyện gì, chứ chưa đủ nguồn để tôi khẳng định.

SOI NGÓN CHÚA THẾ NÀO CHO ĐỠ SAI

Xác định ngón trước, gọi tên sau. Tìm ngón dài nhất trong ba ngón trước — đó là ngón chúa. Chưa chắc ngón thì chưa gọi tên vảy.

Đếm từ chậu ra móng, đếm một chiều cho cả bốn ngón, rồi mới so với mốc. Đếm lộn chiều hay bỏ sót con vảy sát móng là ra số khác ngay.

Soi đốm dưới ánh sáng tự nhiên. Vảy điểm là chuyện khác màu trên mặt vảy, đèn vàng hoặc bóng tối làm mất đốm hoặc tạo đốm giả. Lấy ngón tay miết nhẹ xem là đốm thật trên vảy hay chỉ là đất bám.

Bẻ nhẹ móng lên khi cần. Ẩn đầu long núp sau vảy nhập môn, không bẻ thì không thấy. Làm nhẹ tay, đừng vặn mạnh.

Xem cả hai chân. Một chân có đốm, chân kia không, là chuyện thường. Đừng kết luận từ một chân.

Đừng đếm đốm rồi cộng điểm. Mấy cái tên trung cang, sát cang, hổ đầu được tài liệu khen, nhưng không bản nào bảo cứ có đốm là gà hay. Chúng là dấu hiệu để tham khảo, không phải bảng tính điểm.

CUỐI CÙNG THÌ NÊN HIỂU THẾ NÀO

Ngón chúa là cái mốc định vị của nửa dưới chân gà. Nó không phải một con vảy để khen hay chê, mà là chỗ đứng để gọi tên cả chùm vảy khác. Nắm được nó, đọc tài liệu cũ sẽ đỡ rối hẳn: thấy chữ "chỉ" biết là ngón, thấy ngón ngọ với ngón chúa biết là một, thấy đốm thì biết người ta đang xếp vào nhóm vảy điểm.

Còn chuyện con gà có đốm đẹp trên ngón chúa thì đá hay hay không, tôi không dám quả quyết. Tài liệu khen bằng kinh nghiệm truyền miệng, không có bằng chứng, và chính các bản cũng nói khác nhau ở nhiều chỗ như đã ghi trên. Vảy không phải lá bùa. Gà hay dở là do dòng giống, cách nuôi, cách tập và cái duyên hôm ra trận. Chân vảy đẹp mà nuôi ẩu vẫn thua; chân không có cái đốm nào mà dòng tốt, nuôi kỹ thì vẫn đá được. Xem vảy là thú vui và một kênh tham khảo, không phải cái cân đo tài con gà.

Kỳ sau tiếp một loại vảy nữa trong danh sách. Ai muốn xem lại từ đầu thì vào bài Hướng dẫn xem vảy gà từ A đến Z, mục lục đủ các kỳ đã đăng.

Tài liệu tham khảo: bản "Cách xem chân và vảy gà chọi — 92 loại vảy ở chân gà chọi" trên Mactech Việt Nam (các mục Ám Long, Ác Hổ Báo, Nhất Đầu Hổ, Trung Cang Điểm, Liệt Bái, Lạc Diệp, Diệp Báo, Sát Cang Điểm); bản "Xem tướng gà — Đạo kê diễn nghĩa" đăng trên blog Ganoi.club (phần ngón Ngọ, Trung Cang Điểm, Sát Cang Điểm, Hổ Đầu, Hổ Đầu Nhâm, Ẩn Đầu Long, Lạc Diệp, dặm ngón Ngoại); bản "Cách lựa vảy gà nòi và tài nghề gà nòi" trên zaidap (mốc số vảy bốn ngón, Đại Giáp Chỉ, Nhật Thần Chỉ); và một bài tổng hợp cách xem chân gà nêu con số vảy của cả chân cùng tên gọi "vảy rồng". Nội dung do tôi đối chiếu nhiều nguồn rồi viết lại; chỗ nào các bản nói khác nhau đã ghi rõ. Hai hình trong bài dựng trên hình minh hoạ chân gà của ban quản trị CuLu39; tên các ngón, các đốm vảy và vùng màu là phần vẽ thêm theo mô tả trong tài liệu, không phải ảnh chụp gà thật.