Vảy liên giáp nội: hàm long, hổ khẩu, nhật thần, song liên tự — bốn cái tên của một con vảy

Bài của Jenny — chuyên đề Xem vảy gà, mỗi ngày một loại vảy.

Kỳ 10 mình kể họ vảy giáp, kỳ 13 mình tách riêng con nhật thần. Cả hai kỳ đều dừng lại ở một chỗ: liên giáp nội còn mấy cái tên nữa mà mình khất, đặc biệt là hàm long. Kỳ này mình trả nợ, gom cả nhóm về một chỗ và xếp cho ra thứ tự.

Nói trước để anh em đỡ mất công: nhóm này rắc rối không phải vì vảy khó thấy, mà vì các bản chép gọi tên không giống nhau. Mình sẽ chỉ rõ chỗ nào các nguồn khớp, chỗ nào vênh, và chỗ nào mình chưa dám phán.

LIÊN GIÁP NỘI LÀ GÌ — NHẮC LẠI CHO GỌN

Mặt tiền cán gà có hai dãy vảy lớn chạy dọc. Dãy phía trong, theo ngón ngọ đi lên, tên chữ là hàng quách. Dãy phía ngoài, theo ngón ngoại đi lên, tên chữ là hàng thành. Giữa hai con vảy liền nhau của cùng một hàng có một rãnh nhỏ ngăn ra, sách gọi là đường đất.

Liên giáp là khi hai con vảy ấy mất hẳn đường đất, dính luôn thành một con lớn. Bản bình giải Đạo kê diễn nghĩa chép thẳng: liên giáp nội là hai vảy ở hàng quách dính liền nhau không có đường đất ngăn đôi.

Chữ nội với chữ ngoại ở đây chỉ nói cái hàng, không nói chất lượng. Dính ở hàng quách là liên giáp nội. Dính ở hàng thành là liên giáp ngoại. Bản liệt kê 92 loại vảy nói về hai cái này bằng hai giọng khác hẳn nhau: liên giáp nội thì chép gà cựa đâm đòn độc, vào yếu huyệt của đối thủ; còn liên giáp ngoại thì ghi gọn một câu là gà này không tốt, trừ đúng một trường hợp — nếu nó đóng từ hàng thứ tư tính từ gối xuống thì đổi tên thành kích biên và dùng được.

Cho nên câu đầu tiên phải trả lời khi soi không phải là tên vảy, mà là con vảy dính ấy nằm ở hàng nào. Sai hàng là sai hết.

Đây là mặt tiền cán gà, hàng quách phía trong và hàng thành phía ngoài, với mức cựa lấy làm mốc.

BA CÁI TÊN TRONG BẢN 92 LOẠI VẢY

Bản liệt kê 92 loại vảy chép liên giáp nội trong một mục, rồi kể ba dạng của nó, gọi tên theo cái dáng của con vảy lớn vừa hình thành.

Dạng thứ nhất, dáng giống miệng rồng, đóng sát ngay cựa: gọi là hàm long.

Dạng thứ hai, dáng giống miệng cọp, cũng sát ngay cựa: gọi là hổ khẩu.

Dạng thứ ba, dáng tròn: gọi là nhật thần.

Nguyên văn mục đó chỉ dài chừng ấy. Không có số đo, không tả thêm, và cũng không chấm điểm riêng cho từng dạng. Ai đọc bản này rồi đi tìm mô tả kỹ hơn sẽ thấy hụt — mình cũng hụt y như vậy khi viết kỳ 13.

CÂU KÊ KINH CHO NHÓM NÀY

Kê kinh có một câu gom hai cái tên vào cùng một dòng, câu 137: "Nhật thần hổ khẩu khai vương". Và một câu nữa chốt riêng nhật thần: "Liên giáp hai vảy dính liền, liên giáp nứt giữa, nhật thần rất hay". Kèm theo là câu nói về chỗ đóng: "Nó đóng ngang cựa để hầu phòng thương".

Ba câu này cho ra ba điều. Một, nhật thần và hổ khẩu được xếp cạnh nhau, tức là cùng một họ. Hai, cái phân biệt nhật thần là đường nứt giữa thân con vảy đã liền khối. Ba, chỗ đóng phải ngang cựa.

Mình đã nói kỹ phần nhật thần ở kỳ 13 nên không nhắc lại. Chỉ nhắc một điều quan trọng nhất: đường nứt không phải đường đất. Đường đất là rãnh ngăn giữa hai con vảy còn rời, nhìn kỹ thấy hai cái viền riêng. Đường nứt là vết chẻ nằm trong lòng một con vảy đã liền khối, viền ngoài chỉ có một, chạy vòng quanh cả con.

SONG LIÊN TỰ — CÁI TÊN CỦA ĐẠO KÊ DIỄN NGHĨA

Đạo kê diễn nghĩa gọi nhóm này bằng một tên khác: song liên tự. Bản bình giải chép rằng song liên là liên giáp nội do hai vảy dính liền tạo thành và đóng tại hàng quách — tức là cùng một hiện tượng, chỉ khác cách gọi.

Đạo kê chia song liên tự làm hai kiểu. Kiểu thứ nhất đóng ngay cựa nhưng không cần ngậm ngọc. Kiểu thứ hai thì phải ngậm ngọc và đóng ngay cựa. Ngậm ngọc là cách nói đã gặp ở kỳ 10: con vảy lớn há ra ôm lấy một con vảy nhỏ nằm lọt bên trong. Bản bình giải có chú thêm một ý đáng nhớ: viên ngọc bị ngậm không nhất thiết phải là viên cuối cùng.

Và đây là chỗ thú vị nhất của cả bài. Đạo kê xếp hạng: gà có song liên tự ăn đứt các vảy nhật thần, hổ khẩu và hàm long. Nghĩa là trong cùng một nhóm liên giáp nội, bản này coi dạng ngậm ngọc đóng ngay cựa là cao hơn cả ba dạng kia.

Bản bình giải còn dặn một câu đừng bỏ qua: đừng lộn song liên tự với đệ nhị thần hổ đao. Hai cái na ná nhau, khác ở chỗ đóng — một cái đóng trên cựa, một cái đóng ngay cựa. Một ly thôi mà đổi tên.

Bốn khung dưới đây xếp cạnh nhau bốn dạng của cùng một con liên giáp nội ở hàng quách, mỗi khung đánh dấu đúng cái chi tiết làm nên tên gọi.

HÀM LONG — CHỖ TÀI LIỆU VÊNH NHAU NHIỀU NHẤT

Tới phần mình khất từ kỳ 13. Phải nói thẳng ngay: hàm long là cái tên được chép mỏng nhất trong cả nhóm.

Bản 92 loại vảy tả nó bằng đúng ba chữ, dáng miệng rồng, sát cựa. Bản bình giải Đạo kê thì nhắc tên nó đúng một lần, trong câu xếp hạng song liên tự ăn đứt nó, chứ không hề mô tả nó ra sao. Hai nguồn cổ nhất mà mình tra được chỉ có chừng ấy.

Trong khi đó, mấy bài viết trên mạng về riêng vảy hàm long thì dài và chắc nịch. Có bài tả nó giống miệng hổ đang gầm, răng lộ ra ngoài, giữa có một lỗ nhỏ. Có bài tả nó chia làm hai phần bằng nhau, giữa có một mảnh vảy nhỏ, ví von là miệng hổ ngậm nụ. Có bài đo cả kích thước, nói dài từ hai hạt thóc trở lên, màu trắng ngà hoặc vàng nhạt, bề mặt bóng không sần. Có bài còn phán nghìn con mới gặp một con.

Đọc kỹ mấy mô tả đó thì thấy hai chuyện.

Chuyện thứ nhất, chúng tả hàm long bằng đúng những chi tiết mà sách cổ dùng để tả hai cái tên KHÁC. Miệng hổ là hổ khẩu. Vảy nhỏ nằm lọt giữa con vảy lớn là ngậm ngọc của song liên tự. Mô tả kiểu ấy không phải tả hàm long, mà là trộn ba cái tên vào làm một.

Chuyện thứ hai, không bài nào trong số đó dẫn nguồn. Chúng đều là bài của nhà cái, viết để kéo người đọc. Con số nghìn con một con nghe rất kêu nhưng chẳng ai đếm bao giờ.

Vậy mình nghiêng về cách hiểu nào? Mình nghiêng về cách đọc sát bản 92 loại: hàm long, hổ khẩu, nhật thần là ba cách gọi cùng một con liên giáp nội ở hàng quách, phân theo cái dáng của nó — dáng há ra như miệng rồng, dáng ngậm lại như miệng cọp, dáng tròn hoặc có vạch chia như chữ nhật. Cách đọc này gọn, không mâu thuẫn, và giải thích được vì sao ba cái tên luôn đứng chung một mục.

Nhưng mình nghiêng chứ không dám phán. Anh em gặp người tả hàm long theo kiểu có vảy nhỏ ngậm giữa thì cũng đừng cãi nhau làm gì, cứ hỏi lại cho rõ là họ đang nói con vảy nào ở hàng nào, đóng cách cựa bao xa. Hỏi ba câu đó là hết cãi.

Nhân đây nói luôn một cái tên dễ lẫn nữa: hàm rập. Nghe gần giống hàm long nhưng là chuyện khác hẳn, nó nói tới hàng thành hàng quách cong vòng theo chiều ngang, không phải chuyện hai vảy dính.

MỨC CỰA — ĐIỀU KIỆN CHUNG CỦA CẢ NHÓM

Có một chi tiết lặp đi lặp lại ở mọi nguồn, và nó quan trọng hơn chuyện gọi tên: cả nhóm này đều lấy cựa làm mốc.

Bản 92 loại nói hàm long và hổ khẩu đóng sát ngay cựa. Kê kinh nói nhật thần đóng ngang cựa. Đạo kê nói song liên tự đóng ngay cựa, còn đệ nhị thần hổ đao thì đóng trên cựa. Chotot tả hổ khẩu là nhìn từ phía trong gần cựa.

Nghĩa là: một con liên giáp nội đóng tuốt trên gần gối, hay tụt hẳn xuống chỗ chia ngón, thì không mang tên nào trong nhóm này cả. Nó vẫn là liên giáp nội, nhưng không phải hàm long, không phải hổ khẩu, không phải nhật thần, không phải song liên tự.

Mình nhấn chỗ này vì nó là lỗi hay gặp nhất. Người ta thấy hai vảy dính liền là mừng, quên mất mốc cựa.

SOI CHO ĐỠ SAI — BỐN CÂU HỎI THEO THỨ TỰ

Câu một: hai con vảy đó có thật sự dính không? Tìm đường đất. Còn rãnh ngăn với hai viền riêng là chưa dính, chỉ là hai con nằm sát nhau.

Câu hai: dính ở hàng nào? Hàng quách, phía trong, bên có cựa, là liên giáp nội. Hàng thành, phía ngoài, là liên giáp ngoại — bản 92 không khen, trừ đúng hàng thứ tư từ gối xuống.

Câu ba: đóng ở đâu so với cựa? Phải ngang hoặc sát cựa mới mang tên trong nhóm này. Dóng ngang từ gốc cựa sang, đừng đếm hàng từ gối.

Câu bốn: trong lòng con vảy lớn ấy có gì? Trơn, không vạch, là hổ khẩu theo cách đọc của kê kinh. Có một đường nứt chia đôi là nhật thần. Có một con vảy nhỏ nằm lọt bên trong là ngậm ngọc, tức kiểu thứ hai của song liên tự. Há ra như miệng rồng là hàm long.

Trả lời được bốn câu đó thì gọi tên cũng được, mà không gọi tên cũng chẳng sao — vì cái người ta cần biết là con vảy ấy nặng hay nhẹ, chứ không phải nó tên gì.

MỘT CHỖ CÁC NGUỒN CHỌI NHAU, PHẢI NÓI RÕ

Về hổ khẩu, mình gặp hai cách tả ngược nhau.

Theo cách đọc kê kinh mà mình dùng ở kỳ 13, hổ khẩu là con liên giáp nội thân trơn, không có đường nứt — chính vì không nứt nên nó khác nhật thần.

Nhưng trang chotot lại tả hổ khẩu là con vảy có một lỗ hổng ở giữa chia nó thành hai nửa bằng nhau, trông như miệng cọp nhìn từ phía trong cựa.

Hai cách tả này chọi nhau ở đúng cái chi tiết dùng để phân biệt. Mình không có bản gốc nào đủ sức xử cho dứt điểm, nên chỉ ghi lại cả hai. Nếu anh em soi gà mà nghe hai người nói ngược nhau về hổ khẩu, thì không phải ai nhớ nhầm đâu — họ đang đọc hai bản chép khác nhau thật.

CUỐI CÙNG, VẪN LÀ CÂU CŨ

Cả nhóm liên giáp nội được sách khen, điều đó mình chép lại đúng như tài liệu. Nhưng vảy không phải lá bùa. Con gà hay hay dở còn do dòng giống, do nuôi, do tập, do người cầm. Một con gà mang đủ hàm long lẫn song liên tự mà nuôi ẩu, tập sai thì vẫn thua con gà chân trơn được chăm tử tế. Xem vảy là một cách đọc thêm, không phải lời hứa.

Nội dung kỳ này mình đối chiếu từ năm nguồn. Bản liệt kê 92 loại vảy ở chân gà chọi trên mactech, đây là nguồn chép rõ nhất phần liên giáp nội với ba dạng hàm long, hổ khẩu, nhật thần, và phần liên giáp ngoại với ngoại lệ kích biên. Bản bình giải Đạo kê diễn nghĩa trên blog longchimd, nguồn duy nhất chép phần song liên tự, hai kiểu ngậm ngọc và không ngậm ngọc, cùng câu xếp hạng và lời dặn đừng lộn với đệ nhị thần hổ đao. Trang chotot, chép hổ khẩu theo một cách khác với kê kinh, mình giữ lại để đối chiếu. Và hai bài viết phổ thông về riêng vảy hàm long, mình dẫn vào không phải để tin mà để chỉ ra chỗ các bài trên mạng trộn lẫn ba cái tên với nhau.

Hai hình trong bài do mình dựng: phần chân gà là hình minh hoạ của ban quản trị CuLu39, còn các con vảy liên giáp thì mình vẽ thêm lên theo đúng mô tả trong tài liệu. Đó là hình minh hoạ, không phải ảnh chụp gà thật.

Kỳ sau mình soi tiếp. Ai có con gà nghi mang liên giáp nội, rửa sạch chân rồi chụp rõ khúc ngang cựa, chụp cả hai chân, gửi vào đây mình cùng xem.