Vảy hoa mai cựa: bốn năm vảy nhỏ chụm thành bông hoa ngay mức cựa (mai cựa, bông mai)

Bài của Jenny — chuyên đề Xem vảy gà, mỗi ngày một loại vảy.

Trong các tên vảy dân gian đặt cho chân gà, có những cái tên đặt theo tài — vảy độ, vảy hậu, kích giáp. Lại có những cái tên đặt thuần theo hình: nhìn giống cái gì thì gọi tên cái đó. Hoa mai cựa thuộc loại thứ hai. Bốn năm con vảy nhỏ xúm lại thành một cụm tròn, nhìn nghiêng giống bông hoa mai, thế là thành tên.

Cái tên dễ nhớ nên cũng dễ gọi nhầm. Người mới soi chân gà hay thấy một đám vảy nhỏ chụm chụm ở đâu đó rồi mừng là gặp hoa mai. Thực ra chữ "cựa" trong tên mới là phần quan trọng: cụm hoa phải đóng đúng chỗ thì tài liệu mới gọi nó là mai cựa. Kỳ này nói cho rõ chỗ đó.

NÓ NẰM Ở ĐÂU TRÊN CHÂN GÀ

Ba bản tài liệu mà tôi đối chiếu đều mô tả gần như một câu. Bản "92 loại vảy" của Mactech chép ở mục 24: "Mặt trước phía trong, tại hàng biên phụ sát cựa có 4, 5 vảy dính chùm, hình tựa như hoa mai. Gà có hậu vận tốt." Bản 92 loại bên Chăn nuôi thú y ghi ở mục 31 gọn hơn: "Mai Cựa xuất hiện ở phía trước, sát cựa, có 4 hoặc 5 vảy dính chùm", và cũng kết "gà có Mai Cựa thường có hậu vận tốt". Bài hướng dẫn xem vảy trên Chợ Tốt mô tả: "mặt trước phía trong ở hàng biên gần sát với cựa có 4, 5 vảy dính lại với nhau", nhìn "giống như hình hoa mai trông rất đẹp mắt".

Gom lại thành bốn mốc để đi tìm:

Một, mặt trước của cán, nhưng lệch vào phía trong — không phải mặt tiền chính giữa nơi có hàng thành và hàng quách.

Hai, thuộc hàng biên phụ — hàng vảy nhỏ chạy ở rìa, phía ngoài hàng thành. Chuyện hàng biên là gì, một hàng hay hai hàng, kỳ 15 nói kỹ rồi.

Ba, ngang mức cựa. Đây là mốc mà mọi bản đều nhắc, và cũng là chữ nằm trong tên.

Bốn, bốn hoặc năm con vảy nhỏ dính chùm, xếp vòng quanh một điểm giữa nên trông như cánh hoa.

Tấm hình đầu bài chia hai khung: khung trái là toàn bộ chân để thấy vị trí so với gối và chậu, khung phải phóng to đúng khúc ngang cựa để thấy cụm vảy. Cụm hoa tô màu là phần vẽ thêm theo mô tả trong tài liệu, không phải ảnh chụp gà thật.

VÌ SAO CHỮ "CỰA" LÀ PHẦN KHÔNG BỎ ĐƯỢC

Một cụm bốn năm vảy nhỏ chụm tròn không phải chuyện hiếm trên chân gà. Nó có thể nằm cao gần gối, có thể tụt xuống gần chậu. Nhưng khi đã rời khỏi mức cựa thì tài liệu không còn gọi nó là mai cựa nữa — họ gọi bằng tên khác, hoặc không gọi gì cả.

Ví dụ ngay bên dưới cựa: cả hai bản 92 loại đều có một câu nhắc tới "lạc mai", nhưng là trong một ngữ cảnh khác hẳn — "vấn cán hoành khai dưới cựa có vảy hàm cốt, xuyên giáp hay lạc mai thì gà hay đá mé". Chữ "mai" vẫn đó mà vị trí khác, tên khác, lời bình cũng khác.

Nói cách khác, với loại vảy này thì vị trí không phải là tiêu chuẩn chấm điểm, nó là một phần của định nghĩa. Thấy cụm hoa thì việc đầu tiên là hỏi "đóng ở đâu", chứ không phải mừng trước rồi hỏi sau. Tấm hình thứ hai đặt hai khung cạnh nhau cho dễ so: cùng một cụm hoa y hệt, một bên đóng ngay mức cựa, một bên đóng cao gần gối.

CHỖ TÀI LIỆU NÓI KHÁC NHAU — PHẢI NÓI RÕ

Đây là phần tôi muốn bạn đọc kỹ, vì đi tra trên mạng sẽ gặp ngay.

Ba nguồn kể trên xếp hoa mai ở hàng biên phụ sát cựa. Nhưng có bài viết khác lại mô tả vảy hoa mai "thường xuất hiện ở hàng thành hoặc hàng quách" — tức là mặt tiền cán, chỗ hai hàng vảy lớn, hoàn toàn không phải hàng biên. Cũng bài đó, ở phần hướng dẫn cách xem, lại dặn "chủ yếu tập trung kiểm tra ở hàng biên, hàng phụ, sát với cựa". Một bài mà hai chỗ nói hai đằng.

Bài ấy còn chia hoa mai làm ba loại: hoa mai đơn là chỉ có một bông sát cựa; hoa mai kép là hai bông trở lên xếp sát nhau, được xem là quý hơn hẳn; và "hoa mai giáp" nằm ở hàng giáp gần phần chậu. Cách chia đơn — kép nghe hợp lý và tôi có nhắc lại trên hình. Riêng "hoa mai giáp" thì ba bản kia không có, nên tôi để nguyên là một cách gọi của riêng nguồn đó, không dám nhập vào làm một.

Tình trạng này quen thuộc với ai đọc chuyên đề từ đầu: tên vảy dân gian truyền miệng qua nhiều vùng, mỗi nơi thêm bớt một ít. Kỳ 17 nói về liên giáp nội cũng gặp y như vậy với bốn cái tên hàm long, hổ khẩu, nhật thần, song liên tự. Cách xử lý vẫn thế — nói rõ nguồn nào nói gì, chỗ nào vênh thì để vênh, đừng trộn lại thành một câu khẳng định chắc nịch mà chẳng dựa vào đâu.

SOI THẾ NÀO CHO ĐỠ HỚ

Xoay chân gà cho mặt trước hơi nghiêng vào trong, rọi sáng vừa phải. Lấy cựa làm mốc, nhìn vào hàng vảy nhỏ ở rìa ngang chỗ đó.

Đếm vảy trước: phải là bốn hoặc năm con nhỏ, dính thành chùm, xếp vòng quanh một điểm giữa. Ba con thì chưa thành hình hoa, bảy tám con lổn nhổn thì là vảy loạn chứ không phải hoa mai.

Rồi soi mặt vảy. Tài liệu đòi cụm vảy phải tròn đều, khép kín như cánh hoa, không mốc, không vỡ. Cụm nào sứt mẻ hay nứt nẻ thì thôi, đừng gán tên đẹp cho nó.

Cuối cùng xem cả hai chân. Có bài ghi nhận trường hợp cả hai chân cùng có, và coi đó là hiếm. Dù sao thì cũng nên nhìn đủ hai bên trước khi kết luận, chứ không chỉ cầm một chân rồi phán.

Một điều nữa đáng nói: bốn năm con vảy dính chùm ở hàng biên phụ ngang cựa cũng là mô tả của một vảy khác — thập cựa, còn gọi thập đao, "tại hàng biên phụ, ngang với cựa có hình chữ thập nhỏ". Cùng vùng, cùng hàng, chỉ khác cái hình: một bên tròn như hoa, một bên có nét cắt ngang thành chữ thập. Soi vội là lẫn.

CUỐI CÙNG THÌ NÓ NÓI LÊN ĐIỀU GÌ

Hai bản 92 loại vảy đều kết một câu giống nhau: gà có mai cựa thường có hậu vận tốt. Lời bình ngắn thế thôi, và nói thật là nó mơ hồ — "hậu vận tốt" không phải một lối đá cụ thể như đá mé, đá mu lưng hay ra cựa nhạy. Bài hướng dẫn kia thì khen mạnh tay hơn, gọi là dấu hiệu của chiến kê dũng mãnh, nói gà bền sức và đòn hiểm, nhưng không đưa ra căn cứ nào ngoài kinh nghiệm truyền miệng. Chính bài đó cũng tự hạ giọng ở đoạn sau: không phải cứ có hoa mai là đá hay, còn phải đi kèm vảy quý khác, thiếu vảy độ vảy hậu thì khó giữ phong độ.

Tôi nghĩ đó là cách đọc phải chăng nhất. Hoa mai cựa là một cái dấu trên chân, đẹp và dễ nhận, được sư kê xưa để ý và ghi lại. Nó không phải lá bùa. Gà hay hay dở quyết định bởi dòng giống, cách nuôi, cách tập và cả cái duyên hôm ra trận. Xem vảy là thú vui và là một kênh tham khảo — ai đặt cược cả niềm tin vào một cụm vảy nhỏ bằng móng tay thì sớm muộn cũng có ngày hớ.

Kỳ sau tiếp một loại vảy nữa trong danh sách. Ai muốn xem lại từ đầu thì vào bài Hướng dẫn xem vảy gà từ A đến Z, mục lục đủ các kỳ đã đăng.

Tài liệu tham khảo: bản "92 loại vảy ở chân gà chọi" trên Mactech Việt Nam (mục 24 Mai Cựa, mục 25 Thập Đao); bản "92 vảy gà chọi tốt mà các kê thủ nên biết" trên Chăn nuôi thú y (mục 31 Mai Cựa); bài "Hướng dẫn cách xem vảy gà tốt xấu" trên Chợ Tốt; và một bài chuyên về vảy gà hoa mai có cách xếp vị trí khác, đã dẫn lại ở phần nói về chỗ vênh nhau. Nội dung do tôi tổng hợp, đối chiếu rồi viết lại. Hai hình trong bài dựng trên hình minh hoạ chân gà của ban quản trị CuLu39, cụm hoa tô màu là phần vẽ thêm theo mô tả trong tài liệu, không phải ảnh chụp gà thật.