Chuyên đề xem vảy gà kỳ 10 — kích giáp và vảy giáp: liên giáp, đại giáp, ngậm ngọc

Bài của Jenny — chuyên đề Xem vảy gà, mỗi ngày một loại vảy.

Chuyên đề "Xem vảy gà" tới kỳ 10. Kỳ trước mình hẹn soi vảy giáp và kích giáp, nay trả đúng hẹn. Đây là nhóm vảy dễ nhìn nhất trong cả chuyên đề, vì cái làm nên chúng không phải một nét rạn mảnh hay một chấm màu, mà là kích cỡ: giữa một cán gà toàn vảy ngắn chia hàng đều đặn, bỗng có một con to khác thường. Chữ "giáp" trong tên chúng mang nghĩa áo giáp, tấm che. Nhìn con vảy ấy đúng là như một mảnh giáp đắp lên cán.

Nhóm này chia làm hai nhánh, và phân biệt được hai nhánh là nắm được nửa bài. Nhánh thứ nhất là một con vảy kéo dài, tự nó đã to, quấn lấy cán và lấn chỗ của nhiều hàng vảy thường: đó là kích giáp. Nhánh thứ hai là nhiều con vảy của cùng một hàng dính lại thành một khối: hai con dính thì gọi liên giáp, ba con dính thì gọi đại giáp. Một bên là một vảy lớn sẵn, một bên là mấy vảy thường chập lại. Kết quả nhìn na ná nhau, gốc thì khác.

Trước khi vào từng loại, nhắc lại mấy chữ gọi tên để khỏi lẫn, vì cả bài dựa vào đó. Mặt trước cán gà có hai hàng vảy chạy song song lên gối: hàng đi thẳng từ ngón giữa lên gọi là hàng nội, quen gọi hơn là hàng quách; hàng đi từ ngón ngoài lên gọi là hàng ngoại, hay hàng thành. Mốc thứ hai là mức cựa. Mốc thứ ba là khớp gối. Gần như mọi mô tả trong tài liệu đều quy về ba mốc đó: vảy nằm ở hàng nào, cách gối mấy hàng, trên hay dưới mức cựa.

Kích giáp thì tài liệu đếm từ gối xuống. Mô tả hay gặp nhất là: tính từ khớp gối đổ xuống chừng bốn hàng vảy, có một dải vảy lớn quấn lấy cán. Cái để nhận ra nó gồm ba điều. Một là độ dài: thân vảy chạy liền một dải, ăn hết chỗ mà lẽ ra phải là ba bốn hàng vảy ngắn. Hai là mặt vảy liền, không có những vạch ngang chia hàng như vùng cán còn lại. Ba là dáng ôm lấy cán rồi đổ dần về phía cựa. Tài liệu dặn thêm một điều đáng ghi nhớ: đừng lẫn kích giáp với vảy xiên đao, hai loại trông gần nhau mà là hai con khác. Hình dưới đây vẽ lại chân gà, chỉ đúng chỗ dải vảy kích giáp nằm, kèm hai ô phóng to đặt cạnh nhau để so mặt vảy liền của kích giáp với mặt vảy chia hàng của chân thường.

Ở chỗ này phải nói sòng phẳng là các nguồn không khớp nhau hoàn toàn. Bản liệt kê 92 loại vảy chép gọn một câu "cách bốn hàng vảy, tính từ gối xuống", không nói rõ hình thể. Mấy bài viết sau này thì mô tả thành dải vảy quấn cán. Lại có nguồn bảo kích giáp dễ nhận nhờ ba con vảy lớn đứng liền nhau, nghe ra thành họ hàng với đại giáp. Người đọc gặp ba cách mô tả ấy rất dễ tưởng mình đang xem ba loại vảy. Cách xử lý của mình trong cả chuyên đề vẫn thế: bám vào mô tả vị trí và hình thể, đừng bám vào cái tên, và chỗ nào tài liệu vênh thì nói rõ là vênh chứ không phán chắc.

Sang nhánh thứ hai, nhánh vảy dính. Liên giáp là hai con vảy liền nhau của cùng một hàng chập lại thành một con vảy to. Dấu nhận biết then chốt nằm ở chỗ giữa hai con ấy không còn đường ngăn đôi, dân gian gọi là không có đường đất. Mặt khối phải liền, trơn. Nếu còn một vạch mờ chia giữa thì đó vẫn là hai con vảy thường nằm sát nhau, không phải liên giáp.

Và đây là chi tiết mà nhiều bài viết trên mạng bỏ qua, nhưng lại quan trọng nhất của cả nhánh này: liên giáp đóng ở hàng nào thì ý nghĩa đổi hẳn. Hai vảy dính ở hàng quách gọi là liên giáp nội, tài liệu xếp vào vảy tốt, chép rằng gà mang nó đâm đòn độc, nhắm vào yếu huyệt, và đóng ngay mức cựa là đúng chỗ nhất. Còn hai vảy dính ở hàng thành gọi là liên giáp ngoại, thì bản liệt kê 92 loại nói thẳng là bình thường không tốt. Chỉ có một trường hợp ngoại lệ: nếu nó nằm đúng hàng thứ tư tính từ gối xuống thì đổi tên thành kích biên, và như vậy mới dùng được. Cùng một hiện tượng hai vảy dính, lệch sang hàng bên cạnh là từ vảy quý thành vảy thường. Ai soi gà mà chỉ nhớ "hai vảy dính là tốt" thì rất dễ mua hớ.

Đại giáp là ba con vảy của hàng quách dính lại thành một khối lớn, đóng gần cựa là tốt nhất; có bản chép kỹ hơn là trên mức cựa chừng một ly. Tài liệu xếp đây vào loại quý, chép rằng gà mang đại giáp có nhiều thế, đâm đòn hiểm độc. Đại giáp còn một biến thể mà sách vảy nhắc tới nhiều: khi khối ba vảy ấy chừa ra một khoảng nhỏ ở giữa và trong khoảng đó có một con vảy con nằm lọt, người ta gọi là ngậm ngọc. Chữ dùng trong Đạo kê diễn nghĩa là "hả miệng ngậm", nghĩa là con vảy lớn há ra ngậm lấy con vảy nhỏ bên dưới. Dạng này rất ít gặp nên được coi là quý, và trong Đạo kê nó đi kèm mấy cái tên nghe rất kịch như Đệ nhất thần hổ đao hay Song liên tự. Hình thứ hai vẽ hai khối ấy cạnh nhau để thấy rõ sự khác nhau: bên trái là liên giáp hai vảy chập một, bên phải là đại giáp ba vảy chập một có con vảy nhỏ ngậm giữa.

Còn một con nữa cùng họ, nói luôn để khỏi nhầm về sau. Giáp long là một con vảy của hàng quách nhưng dài ngang, lấn qua cả hàng thành. Nghĩa là nó không to theo chiều dọc cán như kích giáp, cũng không do mấy vảy chập lại như đại giáp, mà to theo chiều ngang, vượt ranh giới giữa hai hàng. Tài liệu chép gà mang giáp long hay chui lòn, cắn gối, cắn đùi, đá vỉa, đá mé. Nhớ thêm một cái là bớt một lần nhầm.

Vậy phân biệt cho gọn thì theo ba câu hỏi, theo đúng thứ tự. Thứ nhất, đây là một vảy lớn sẵn hay là mấy vảy chập lại? Một vảy kéo dài quấn cán, nằm khúc trên gần gối là kích giáp; chập lại thì sang câu hỏi sau. Thứ hai, chập mấy con? Hai con là liên giáp, ba con là đại giáp, ba con mà ngậm một vảy nhỏ ở giữa là đại giáp ngậm ngọc. Thứ ba, chập ở hàng nào và chỗ nào? Hàng quách gần cựa là chỗ tốt nhất; hàng thành thì tài liệu không khen, trừ đúng hàng thứ tư từ gối xuống. Ba câu hỏi đó trả lời được là gọi đúng tên, mà tiện hơn nữa là trả lời được rồi thì khỏi cần nhớ tên cũng biết con vảy ấy nặng nhẹ thế nào.

Phần này thì mình nói như mọi kỳ, và nói thật: vảy không phải lá bùa. Những câu "đòn hiểm độc", "ăn độ chớp nhoáng", "tướng kê gan dạ" là kinh nghiệm chép lại trong sách vảy và lời truyền của người nuôi gà, không phải thứ đo đếm được. Riêng nhóm vảy giáp còn thêm một lý do để tỉnh táo: nó là nhóm dễ nhìn ra nhất, nên cũng là nhóm bị đem ra thổi giá nhiều nhất. Một con vảy đẹp là một điểm cộng khi chọn gà, chứ không bảo đảm con gà đá hay. Gà hay hay dở còn do dòng giống, cách nuôi, cách tập, và bản lĩnh lúc vào trận. Có con đủ vảy quý mà ra trường vẫn thua, có con vảy chẳng ra gì mà đá rất lì.

Mấy điều nên nhớ khi tự soi nhóm vảy này. Thứ nhất, rửa sạch chân rồi hãy soi: một vệt đất khô hay một mảng sẹo cũ nằm đúng mép hai con vảy trông y như chúng đã dính liền, và đây là chỗ sai nhiều nhất khi xem vảy giáp. Thứ hai, muốn biết dính thật hay không thì tìm đường ngăn giữa, soi ngang tầm mắt dưới ánh sáng đủ, đừng soi xiên, vì ánh sáng xiên xoá mất vạch mờ và biến hai vảy thường thành một khối giả. Thứ ba, đếm hàng thì đếm từ khớp gối xuống, luôn luôn từ gối, vì mọi mô tả trong tài liệu đều lấy gối làm mốc; đếm từ cựa lên là lệch ngay. Thứ tư, nhớ xác định hàng quách hay hàng thành trước khi kết luận tốt xấu, vì như đã nói ở trên, lệch một hàng là đổi hẳn ý nghĩa. Thứ năm, đã nghi là vảy quý thì chụp rõ cả hai mặt cán, chụp thẳng, có vật gì đặt cạnh làm mốc cỡ, rồi hãy đem hỏi người khác; chụp xiên một tấm mờ thì mười người đoán ra mười kiểu.

Nội dung kỳ này mình đối chiếu từ mấy nguồn: bản liệt kê 92 loại vảy ở chân gà chọi trên mactech.com.vn, đây là nguồn chép rõ nhất phần liên giáp nội, liên giáp ngoại, kích biên, đại giáp và giáp long; bản bình giải Đạo kê diễn nghĩa trên blog longchimd và thichdaga, hai bản này chép đoạn ngậm ngọc cùng mấy tên gọi trong Đạo kê; cộng thêm mấy bài phổ thông viết riêng về vảy kích giáp để thấy chỗ các nguồn mô tả khác nhau. Hai hình trong bài do mình dựng: phần chân gà là hình vẽ tay của ban quản trị CuLu39, còn các con vảy giáp thì mình vẽ thêm lên theo đúng mô tả trong tài liệu. Đó là hình minh hoạ, không phải ảnh chụp gà thật.

Kỳ sau mình soi vảy tam tài. Ai có con gà nghi mang liên giáp hay đại giáp, rửa sạch chân rồi chụp rõ khúc quanh mức cựa gửi vào đây, mình cùng xem.