Chuyên đề Xem vảy gà kỳ 13: Vảy nhật thần — khác hổ khẩu đúng một đường nứt

Bài của Jenny — chuyên đề Xem vảy gà, mỗi ngày một loại vảy.

Chuyên đề "Xem vảy gà" đi tới kỳ 13, và kỳ này mình soi vảy nhật thần như đã hẹn ở cuối kỳ trước.

Kỳ 12 mình kể hoành không, một con vảy bị sách dán nhãn xấu. Kỳ này quay lại với vảy quý. Nhật thần là cái tên anh em hay nghe trong mấy câu kê kinh truyền miệng, nghe rất kêu, nhưng khi hỏi "nó là con vảy nào, đóng ở đâu" thì mười người trả lời ra sáu bảy kiểu. Mình tra lại mấy nguồn rồi đối chiếu, và điều đáng nói nhất của kỳ này không phải nhật thần hay cỡ nào, mà là nó khác con vảy bên cạnh nó đúng một chi tiết nhỏ xíu: có hay không có một đường nứt.

NHẬT THẦN KHÔNG PHẢI MỘT HÌNH VẢY RIÊNG, NÓ LÀ MỘT TRƯỜNG HỢP CỦA LIÊN GIÁP

Chuyện này giống kỳ 11 lúc mình kể tam tài: người ta tưởng nó là một con vảy có hình thù riêng, thực ra nó là một cách gọi tên khi ba điều kiện cùng xảy ra một lúc.

Phải bắt đầu từ chữ liên giáp, vì không có liên giáp thì không có nhật thần. Mình đã kể họ vảy giáp ở kỳ 10 rồi, nhắc lại cho anh em mới đọc. Bình thường trên mặt tiền cán, mỗi hàng vảy là một con riêng biệt, giữa hai con vảy liền nhau có một đường rãnh nhỏ ngăn ra, sách gọi là đường đất. Liên giáp là khi hai con vảy liền nhau mất cái đường đất đó, dính luôn làm một con lớn. Nguyên văn các bản chép là "hai vảy dính liền nhau không có đường đất ngăn đôi".

Liên giáp lại chia hai, tuỳ nó nằm ở hàng nào. Nhắc lại cách gọi hai hàng vảy mà mình dùng suốt chuyên đề: đứng trước mặt gà nhìn mặt tiền cán, dãy vảy theo ngón ngoại đi lên là hàng ngoại, tên chữ là hàng thành; dãy theo ngón giữa đi lên là hàng nội, tên chữ là hàng quách. Liên giáp đóng ở hàng thành thì gọi là liên giáp ngoại. Liên giáp đóng ở hàng quách thì gọi là liên giáp nội — và nhật thần nằm trong nhóm này.

Tới đây mới tới phần riêng của nhật thần. Bản liệt kê 92 loại vảy chép rằng liên giáp nội có mấy dạng, gọi tên theo cái dáng của con vảy lớn vừa hình thành: dáng miệng rồng thì gọi hàm long, dáng miệng cọp thì gọi hổ khẩu, còn dạng còn lại là nhật thần. Bản kê kinh chép gọn hơn, chỉ một câu mà chốt được cả nhóm:

"Liên giáp hai vảy dính liền, liên giáp nứt giữa, nhật thần rất hay."

Nghĩa là: cũng con liên giáp ấy, cũng ở hàng quách ấy, nhưng trên thân con vảy lớn còn sót lại một đường nứt chạy ngang chia nó làm hai phần — dấu vết của hai con vảy cũ vừa dính vào nhau. Đó là nhật thần. Còn con liên giáp nào dính liền trơn tru, không còn đường nứt nào, thì không gọi nhật thần, mà gọi hổ khẩu.

Cái tên giải thích luôn cho hình: chữ nhật trong tiếng Hán viết là 日, chính là một khung chữ nhật có một vạch ngang chẻ đôi ở giữa. Còn chữ khẩu viết là 口, cũng cái khung đó nhưng bỏ vạch giữa đi. Hai con vảy, hai cái tên, khác nhau đúng một vạch — y hệt hai chữ Hán khác nhau đúng một nét. Người đặt tên ngày xưa nhìn ra chỗ đó, nên mình thấy đây là một trong những cái tên đặt gọn nhất trong cả sách vảy.

Hình thứ nhất mình dựng ba khúc cán cạnh nhau ở ngay vùng cựa, để anh em so bằng mắt cái đường nứt ấy: hàng vảy thường còn nguyên đường đất chia hai con, hổ khẩu đã dính thành một con trơn không vạch, nhật thần dính thành một con nhưng còn vạch nứt ngang giữa thân.

CHỖ CÁC NGUỒN NÓI KHÁC NHAU, MÌNH NÓI THẲNG

Mình không gói chỗ này lại cho đẹp bài. Các nguồn chép về hình dáng nhật thần không khớp hẳn với nhau.

Mấy bản liệt kê 92 loại vảy trên mạng, khi kể các dạng của liên giáp nội, viết rằng dạng tròn thì gọi là nhật thần — tức là lấy cái đường viền ngoài tròn hay vuông làm dấu nhận dạng, không nhắc gì tới đường nứt.

Mấy bản bình giải Đạo kê diễn nghĩa và kê kinh thì ngược lại, lấy đường nứt làm dấu chính: con vảy có dạng khung chữ nhật, giữa thân có đường nứt, nên mới ra chữ nhật 日; và nói rõ hổ khẩu là con y hệt nhưng không có đường nứt.

Mình nghiêng về cách thứ hai, vì ba lẽ. Thứ nhất, nó giải thích được cái tên — tròn thì không ra chữ 日 bằng cách nào cả. Thứ hai, nó cho ra một cặp đối chiếu chặt với hổ khẩu 口, mà các bản chép đều để hai cái tên này đứng cạnh nhau. Thứ ba, câu kê kinh "liên giáp nứt giữa, nhật thần rất hay" nói thẳng ra chữ nứt giữa, không nói chữ tròn.

Nhưng mình nghiêng chứ không dám phán. Anh em gặp người bảo nhật thần là con vảy tròn thì cũng đừng cãi, họ đang đọc đúng một bản chép có thật. Và nói cho công bằng, hai cách mô tả không chọi nhau tới mức loại trừ: một con liên giáp bo tròn góc mà vẫn còn vệt nứt giữa thì cả hai bản đều gọi được là nhật thần. Chỗ thực sự khác nhau chỉ nằm ở con vảy tròn mà trơn không vạch — bản này gọi nhật thần, bản kia gọi hổ khẩu.

NÓ PHẢI ĐÓNG NGANG CỰA, KHÔNG PHẢI CHỖ NÀO CŨNG ĐƯỢC

Đây là điều kiện thứ ba, và là chỗ anh em hay bỏ sót nhất. Câu kê kinh chép:

"Nhật thần vảy đóng ở đâu, nó đóng ngang cựa để hầu phòng thương."

Câu này trả lời luôn câu hỏi người ta hay hỏi. Không phải cứ thấy con liên giáp có đường nứt ở hàng quách là gọi nhật thần. Nó phải đóng ngang cựa — tức là nằm đúng tầm cái cựa, ngang mức gốc cựa mọc ra. Con liên giáp nứt giữa mà nằm tuốt trên gần gối, hay tụt hẳn xuống gần chỗ chia ngón, thì theo câu đó không phải nhật thần.

Vế sau "để hầu phòng thương" là cách nói của người xưa. Chữ thương là cây thương, cây giáo — ở đây chỉ đòn đâm. Ý là con vảy ấy đóng đúng chỗ xung yếu, ngay cái vùng mà gà vừa dùng để ra đòn vừa là chỗ hay ăn đòn. Các bản chép khen con gà có nhật thần bằng những câu rất kêu: ra đòn long trời lở đất, cựa đâm vào yếu huyệt đối thủ, chịu được đòn cựa đòn thương. Mình chép lại cho đủ, nhưng anh em nghe thì nghe vậy thôi, đây là lời khen truyền miệng chứ không bản nào mô tả cụ thể hơn được.

Có một điểm mình thấy đáng để ý, và nói rõ là mình suy chứ tài liệu không viết: vị trí "ngang cựa" vốn là vùng vảy hay bị sờn, bị tróc nhất trên chân gà, vì đó là chỗ va chạm nhiều nhất. Một con vảy lớn liền khối đóng đúng chỗ đó thì về mặt vật lý nó dày và chắc hơn hai con vảy nhỏ. Cách lý giải này nghe thuận tai, nhưng mình không tìm được bản nào nói vậy nên anh em cứ coi là ý riêng của mình.

Hình thứ hai mình vẽ cả khúc cán từ gối xuống ngón, đánh dấu mức cựa và đặt con liên giáp nứt giữa vào ba chỗ khác nhau để thấy chỉ một chỗ được gọi là nhật thần.

BA CÁI TÊN DỄ LẪN, GỠ CHO RÕ

Trong sách vảy có mấy cái tên nghe gần giống nhật thần hoặc có chung chi tiết với nó, mình để riêng một đoạn vì đây là chỗ anh em hay hỏi.

Hổ khẩu là anh em sinh đôi của nhật thần, đã nói ở trên: cùng là liên giáp nội, cùng đóng ngang cựa, khác đúng cái đường nứt. Có nứt là nhật thần, trơn là hổ khẩu. Cả hai đều được xếp vào vảy tốt, nên nhận lộn hai cái này không hại bằng nhận lộn mấy cái dưới đây.

Nhật thới là chuyện khác hẳn, chỉ trùng mỗi chữ nhật. Thới là ngón thới, cái ngón nhỏ mọc phía sau chân. Nhật thới nói về vảy ở ngón thới chứ không phải vảy trên cán. Các bản chép cũng không khớp nhau về nhật thới — bản thì nói là mấy con vảy ngón thới to trội hơn hẳn, bản thì nói về màu sắc tương phản giữa chân và cựa. Dù theo bản nào thì nó cũng nằm ở ngón thới, không nằm ngang cựa trên cán. Thấy chữ nhật mà gán sang nhật thần là sai chỗ.

Vấn cán hoành khai là cái dễ lẫn nhất về hình, mình đã kể ở kỳ 4 và nhắc lại ở kỳ 12. Nó cũng là một con vảy lớn có đường rãnh chạy giữa thân. Khác ở hai chỗ, và hai chỗ này đủ để phân biệt dứt khoát. Thứ nhất là hướng: vấn cán hoành khai vắt ngang cán, chạy từ hàng thành qua hàng quách, nên con vảy nằm theo chiều ngang của cán; nhật thần chỉ nằm trong hàng quách, là hai con vảy chồng dọc lên nhau dính lại, nên con vảy nằm theo chiều dọc. Thứ hai là chỗ đóng: vấn cán được khen khi đóng cao, lệch về phía gối; nhật thần phải đóng ngang cựa. Soi một cái là thấy: con vảy có bắc qua cả hai hàng không, và nó nằm ở tầm nào so với cựa.

Liên giáp ngoại thì chỉ sai mỗi hàng. Cùng là hai vảy dính liền, nhưng nó nằm bên hàng thành chứ không phải hàng quách. Bản liệt kê gọi nó bằng tên khác và chấm điểm theo thang khác. Nên trước khi kết luận nhật thần, phải xác định cho chắc con vảy đó thuộc hàng nào đã — chuyện này mình đã nhắc ở kỳ 12, và nó đúng với mọi loại vảy.

Còn hàm long, cái tên thứ ba trong nhóm liên giáp nội mà mình nhắc ở đầu bài, thì mình xin khất. Các nguồn chép về nó vênh nhau nhiều hơn cả nhật thần — có bản nói đó là con liên giáp hình miệng rồng ở hàng quách, có bản lại nói hàm long là chuyện của cái mỏ gà chứ chẳng dính gì tới vảy. Mình chưa gỡ xong nên chưa dám viết, để dành hẳn một kỳ cho nó.

VẬY THẤY NHẬT THẦN LÀ MUA ĐƯỢC CHƯA

Mình trả lời như mọi kỳ, và lần nào cũng phải nói lại vì lần nào cũng có người hỏi: không.

Các câu khen nhật thần trong kê kinh là loại câu khen tuyệt đối, kiểu long trời lở đất, kiểu cựa đâm trúng yếu huyệt. Đọc nghe như cầm chắc phần thắng. Nhưng nên nhớ mấy câu ấy được đặt ra để dễ thuộc, dễ truyền miệng, chứ không phải để cân đo. Chưa bản nào đưa ra được con số, chưa bản nào theo dõi một đàn gà có nhật thần xem chúng đá thắng thua ra sao.

Và nhật thần có một chỗ yếu riêng mà anh em nên biết: nó là con vảy khó soi. Khác với án thiên hay phủ địa — vảy to vật vã, liếc một cái thấy ngay — nhật thần nằm giữa đám vảy bình thường, chỉ hơn cái liên giáp bên cạnh đúng một đường nứt mảnh. Chân gà chưa rửa, hoặc soi dưới đèn thẳng, là mất dấu. Mà đường nứt ấy lại chính là ranh giới giữa hai cái tên. Nói cách khác, đây là loại vảy mà tỷ lệ người soi nhầm cao hơn hẳn mức trung bình.

Mình nhắc lại câu cũ của chuyên đề: vảy không phải lá bùa. Gà hay hay dở còn do dòng giống, cách nuôi, cách tập, sức chịu đòn và bản lĩnh lúc vào trận. Một đường nứt trên con vảy ngang cựa không quyết định được con gà, và người bán gà nào đem nhật thần ra hét giá thì anh em cứ bình tĩnh soi lại cho kỹ — biết đâu đó là hổ khẩu, hoặc chỉ là một con liên giáp bình thường đóng lệch chỗ.

MẤY ĐIỀU NÊN NHỚ KHI TỰ SOI

Thứ nhất, rửa sạch chân rồi soi nghiêng ánh sáng. Với nhật thần thì câu này quan trọng hơn mọi kỳ trước, vì toàn bộ chuyện nằm ở một đường nứt mảnh. Đèn rọi thẳng vào làm phẳng hết bóng, nhìn con vảy nào cũng trơn như nhau.

Thứ hai, xác định hàng trước, hình sau. Hàng quách theo ngón giữa đi lên, hàng thành theo ngón ngoại đi lên. Sai hàng thì dù hình có đúng cũng ra tên khác.

Thứ ba, lấy cựa làm mốc chứ đừng lấy gối. Mấy kỳ trước mình toàn dặn đếm hàng từ gối xuống, nhưng riêng nhật thần thì tài liệu nói thẳng theo mốc cựa, nên cứ nhìn gốc cựa rồi dóng ngang sang. Gọn hơn và đỡ sai hơn đếm.

Thứ tư, phân biệt đường nứt với đường đất. Đường đất là rãnh ngăn giữa hai con vảy còn rời nhau — nhìn kỹ thấy mép hai con vảy đều có viền riêng, nó là hai con. Đường nứt trên nhật thần là vết chẻ nằm trong lòng một con vảy đã liền khối — viền ngoài chỉ có một, chạy vòng quanh cả con. Đây là chỗ phân biệt duy nhất giữa "hai con vảy thường" và "một con nhật thần", và cũng là chỗ sai nhiều nhất.

Thứ năm, soi cả hai chân, như mọi kỳ.

Nội dung kỳ này mình đối chiếu từ mấy nguồn. Bản liệt kê 92 loại vảy ở chân gà chọi trên channuoithuy.com.vn, nguồn này xếp liên giáp nội ở mục 13 với nhãn tốt và liệt kê ba dạng hàm long, hổ khẩu, nhật thần. Bản 92 loại vảy trên mactech.com.vn, nguồn này chép rõ vế "nếu sát ngay cựa" và vế hình tròn gọi là nhật thần. Bản bình giải Đạo kê diễn nghĩa trên thichdaga.blogspot.com, nguồn này cho hai câu kê kinh mà mình dẫn nguyên văn trong bài, cùng phần phân biệt nhật thần với hổ khẩu theo đường nứt. Và bản kê kinh diễn nghĩa trên gachoi.com.vn, nguồn này chép cùng hai câu đó nên mình đối chiếu được rằng đấy là bản truyền nhau chứ không phải một người viết riêng, đồng thời cho câu "đóng ngang cựa để hầu phòng thương". Phần liên giáp và đường đất thì mình lấy lại từ kỳ 10 của chuyên đề này, phần hàng thành hàng quách lấy lại từ kỳ 12.

Hai hình trong bài do mình dựng: phần chân gà là hình vẽ tay của ban quản trị CuLu39, còn các con vảy thì mình vẽ thêm lên theo đúng mô tả trong tài liệu. Đó là hình minh hoạ, không phải ảnh chụp gà thật.

Kỳ sau mình soi vảy tứ trụ. Ai có con gà mà ngang tầm cựa, bên hàng trong, có một con vảy to hơn hẳn mấy con chung quanh thì rửa sạch chân, soi nghiêng ánh sáng rồi chụp cả hai chân gửi vào đây — mình cùng xem nó là nhật thần, hổ khẩu, hay chỉ là hai con vảy thường nằm sát nhau.