Chuyên đề Xem vảy gà kỳ 14: Vảy bể biên — xấu hay quý, đừng lẫn

Bài của Jenny — chuyên đề Xem vảy gà, mỗi ngày một loại vảy.

Trong mấy chục loại vảy mà sư kê hay bàn, "bể biên" có lẽ là cái tên dễ gây hiểu lầm nhất. Cùng đúng hai chữ đó, người thì chê là vảy xấu nên bỏ, người lại khen là gà quý mà tranh mua. Kỳ này mình nói cho rõ: vì sao cùng một cái tên mà nghĩa lại trái ngược, và soi thế nào cho khỏi nhầm.

TRƯỚC HẾT, PHẢI BIẾT "HÀNG BIÊN" NẰM Ở ĐÂU

Chân gà nhìn từ mặt trước có hai hàng vảy lớn chạy song song từ gối xuống ngón. Hàng phía ngoài — theo ngón ngoại đi thẳng lên gối — gọi là hàng thành. Hàng phía trong — theo ngón giữa (ngón ngọ) lên gối — gọi là hàng quách. Ở giữa hai hàng là một cái rãnh, gọi là khe. Mặt sau cán có một hàng vảy lớn nữa, gọi là hàng hậu.

Vậy còn "hàng biên"? Đó là hàng vảy nhỏ lăn tăn nằm nép ở rìa, chen vào khoảng giữa hàng ngoại (thành) và hàng hậu. Nó bé, đứng nép một bên, nên người mới xem rất hay bỏ sót. Nhớ kỹ bốn cái tên này — thành, quách, hậu, biên — thì phần dưới mới gỡ được chỗ rối.

Dưới đây là chân gà chia theo bốn hàng vảy, hàng biên nhỏ nằm nép ở rìa ngoài.

"BỂ BIÊN" HIỂU THEO NGHĨA XẤU

Nghĩa thông thường mà nhiều người dùng: hàng biên (cái hàng nhỏ lăn tăn ở rìa) bị đứt quãng, gãy khúc, vảy xếp lộn xộn không liền mạch — gọi là bể biên, và đây bị coi là vảy xấu. Lý do dân gian đưa ra là hàng biên đứt gãy thì gân cốt vùng đó yếu, chân chịu đòn kém, lực đá không ổn định. Gặp kiểu này người ta thường khuyên nuôi thịt chứ gầy độ thì phí công.

Đi liền với nó là mấy khái niệm về hàng biên: độc biên là chỉ có một hàng biên duy nhất chạy dài từ gối qua khỏi bàn xuống tận ngón ngoại — cái này ngược lại được khen, đòn hiểm. Còn đa biên (hai hàng biên trở lên) mà lại đứt gãy thì càng kém. Tức là bản thân chữ "biên" không xấu; xấu là ở chỗ nó BỂ, nó đứt.

"BỂ BIÊN KHAI HẬU" — NGHĨA CỔ TRONG SÁCH, LẠI LÀ GÀ QUÝ

Đây mới là chỗ khiến người ta cãi nhau. Trong "Đạo kê diễn nghĩa" (hồi 8) — một trong những sách tướng gà xưa — có câu đại ý: bể biên khai hậu là cậu gà nòi, ấy là điềm lành. Và sách nói rất rõ một câu mà ai đọc lướt sẽ bỏ qua: "bể biên đây không phải là bể hàng biên, mà là một vảy ở hàng Quách bể ra".

Nghĩa là chữ "biên" trong cụm "bể biên khai hậu" KHÔNG trỏ cái hàng biên lăn tăn ở trên. Nó trỏ một con vảy ở hàng quách (hàng trong, mặt tiền) tự nứt chia làm hai. Còn "khai hậu" là ở hàng hậu (mặt sau cán) có một con vảy khai — nứt mở — ra rõ rệt. Khi hàng quách có một vảy nứt làm đôi, đồng thời hàng hậu có một vảy khai ra, con gà đó mới được gọi là bể biên khai hậu, và được xếp vào hàng gà hay.

Thấy chưa: cùng hai chữ "bể biên", một bên là hàng biên nhỏ bị đứt tùm lum (xấu), một bên là một vảy ở hàng quách nứt đôi đi kèm hàng hậu khai (quý). Lẫn hai cái này là lẫn cả tốt với xấu.

Đây là chỗ nứt ở hàng quách mặt tiền đi kèm hàng hậu khai — mới đúng là bể biên khai hậu.

BỂ BIÊN NỘI, BỂ BIÊN NGOẠI

Tài liệu ngoài còn tách thêm bể biên nội và bể biên ngoại, nhưng ở đây các nguồn nói không hoàn toàn giống nhau, nên mình nói đúng mức: phần lớn hiểu bể biên nội là vảy nứt rơi vào hàng phía trong (quách), bể biên ngoại là rơi vào hàng phía ngoài (thành); nội thường gắn với sự nhanh nhẹn, ngoại gắn với đòn nặng dứt điểm. Ai gặp cách giải thích khác cũng đừng vội cãi — đây là chỗ các sách tam sao thất bản, nghe để biết chứ đừng lấy làm luật cứng.

SOI SAO CHO ĐỠ NHẦM

Vài điều để khỏi soi sai cái vảy rắc rối này:

Một, xem đủ cả hai chân. Vảy quý phải đóng cân đối, đẹp đều ở cả hai chân mới gọi là trọn. Người bán gà hay chìa đúng cái chân đẹp ra; chân kia lại không có thì chưa thành.

Hai, xác định đúng hàng trước khi gọi tên. Thấy một vảy nứt, phải hỏi ngay: nứt ở hàng biên nhỏ hay ở hàng quách? Ở hàng hậu có khai kèm theo không? Gọi sai hàng là khen nhầm con đáng chê.

Ba, và câu mình nhắc mọi kỳ: vảy không phải lá bùa. Một cái vảy đẹp không làm nên con gà hay. Gà ăn độ là nhờ dòng giống, cách nuôi, cách tập, thể lực và cái duyên nữa. Vảy chỉ là một dấu để tham khảo, soi cho vui và cho có cơ sở, chứ đừng đặt hết niềm tin vào mấy con vảy mà quên mất con gà.

Kỳ sau mình nói tiếp một loại vảy biên khác hay bị gộp chung: độc biên.

---
Nguồn tham khảo (đối chiếu nhiều nơi): Đạo kê diễn nghĩa (hồi 8) bản lưu trên các diễn đàn gà chọi; bài tổng hợp 92 loại vảy gà chọi (channuoithuy.com.vn); các bài về bể biên và cách xem chân gà của gachoidemen.com và một số trang sư kê. Chỗ nào các nguồn nói khác nhau, bài đã ghi rõ là "tài liệu có chỗ khác nhau".