Chuyên đề Xem vảy gà kỳ 15: Vảy độc biên — một hàng liền là quý

Bài của Jenny — chuyên đề Xem vảy gà, mỗi ngày một loại vảy.

Kỳ trước mình nói về bể biên và có hẹn sẽ nói tiếp một loại vảy biên khác hay bị gộp chung với nó: độc biên. Hai cái tên cùng dính chữ "biên", cùng nói về một hàng vảy, nhưng một bên là chê và một bên là khen. Kỳ này mình tách cho rạch ròi.

NHẮC LẠI: HÀNG BIÊN LÀ HÀNG NÀO

Chân gà nhìn mặt trước có hai hàng vảy lớn chạy song song từ gối xuống ngón: hàng ngoài theo ngón ngoại lên gối gọi là hàng thành, hàng trong theo ngón giữa (ngón ngọ) lên gối gọi là hàng quách, ở giữa là khe. Mặt sau cán có hàng vảy lớn gọi là hàng hậu.

Hàng biên thì khác hẳn ba hàng kia: đó là hàng vảy nhỏ lăn tăn nép ở rìa chân, chen vào khoảng giữa hàng thành (ngoài) và hàng hậu (sau). Nó bé và nấp một bên nên người mới soi rất hay bỏ qua. Muốn xem hàng biên phải xoay chân nghiêng ra ánh sáng, đừng soi thẳng mặt tiền rồi kết luận.

Một điểm nữa ít người để ý: hàng biên không đi một mình. Sách xưa tả hàng biên và hàng hậu cùng song song đi xuống, tới cuối thì hàng hậu tấp vào hàng biên rồi cùng đi xuống ngón ngoại. Hiểu được chỗ này thì phần dưới dễ vào.

Đây là chân gà với hàng biên nhỏ nép ở rìa ngoài, chạy dài từ gối xuống tới ngón.

ĐỘC BIÊN LÀ GÌ

Sách tướng gà xưa chép gọn một câu: độc biên là một hàng vảy biên chạy từ đầu gối xuống quá chậu ra ngón ngoại. "Chậu" ở đây là chỗ bàn chân, nơi các ngón toả ra. Gà có vảy độc biên được xếp vào hàng dữ đòn, sách còn nói nặng hơn: gà độc biên đá là địch thủ khó thoát.

Cái tên nói đúng nội dung của nó. "Độc" là một, là duy nhất. Độc biên nghĩa là trên chân chỉ có đúng MỘT hàng biên, và hàng đó phải chạy liền một mạch, vảy xếp đều, không gãy khúc, không lộn xộn, kéo từ gối xuống qua khỏi bàn chân rồi ra tới ngón ngoại.

Nhiều người đọc tới chữ "một hàng" là gật đầu, rồi bỏ qua hai điều kiện sau. Đó chính là chỗ sai nhiều nhất. Con gà chỉ có một hàng biên nhưng hàng đó đứt quãng nửa chừng thì không phải độc biên — đó là biên đứt, tức là nghĩa xấu của bể biên mà kỳ trước mình đã nói. Con gà có một hàng biên liền nhưng mới tới cổ chân đã hết, không xuống quá chậu ra ngón, thì cũng chưa đủ gọi tên.

Một tài liệu khác nói cùng ý ấy theo cách khác, gọn hơn mà dễ nhớ: biên một hàng không đứt quãng là rất tốt, là thượng sách, vảy nên vuông hoặc chữ nhật đều đặn.

ĐA BIÊN — MẶT TRÁI CỦA ĐỘC BIÊN

Đối lại với độc biên là đa biên: chân có từ hai hàng biên trở lên. Sách xưa chép rõ rằng đa biên mà lại đứt đoạn thì càng tồi, và khuyên thẳng là không nên dùng. Tức là ở hàng biên, nhiều không bằng gọn: một hàng liền mạch thì quý, hai ba hàng chen chúc lại thành chê.

Chỗ này mình phải nói rõ là tài liệu có chỗ khác nhau. Một số bài trên mạng gần đây viết rằng gà có "hai hàng độc biên" thì rất bền sức, đá lâu không xuống. Cách nói đó ngược hẳn với sách xưa, mà bản thân cụm "hai hàng độc biên" đã tự mâu thuẫn — đã độc thì không thể hai. Mình nghiêng theo cách hiểu cũ, nhưng cũng ghi lại để ai gặp cách giải thích kia thì biết là có, đừng tưởng mình nhớ nhầm.

Ba khung dưới đây so một hàng biên liền, hai hàng biên, và một hàng biên bị đứt quãng.

ĐỘ – BIÊN – HẬU: XEM BA HÀNG CÙNG LÚC

Sách xưa không xem hàng biên riêng lẻ bao giờ. Người ta gộp ba hàng vảy ở phần ngoài và sau cán thành một bộ: hàng độ, hàng biên, hàng hậu. Cách chấm cũng gọn: hàng độ phải đầy đặn, hàng biên phải liền không đứt, hàng hậu phải chạy quá cựa. Đủ cả ba mới là chân ngon.

Nói vậy để thấy độc biên không phải cái vảy đứng một mình mà thành chuyện. Một con gà có hàng biên liền đẹp nhưng hàng hậu ngắn cũn chưa tới cựa, hoặc hàng độ thưa thớt, thì cũng chỉ được một phần ba bài. Soi được cả bộ ba rồi hẵng khen.

ĐỪNG LẪN ĐỘC BIÊN VỚI MẤY THỨ SAU

Thứ nhất, đừng lẫn với hàng thành và hàng quách. Hai hàng ấy là vảy lớn ở mặt tiền, nhìn phát ra ngay. Hàng biên là vảy nhỏ lăn tăn ở rìa. Thấy một hàng vảy to chạy thẳng từ gối xuống rồi gọi là độc biên là gọi nhầm hàng.

Thứ hai, đừng lẫn với hàng độ. Hàng độ chạy từ cựa lên gối ở phía sau, là hàng khác, có cách chấm khác.

Thứ ba, đừng lẫn với bể biên. Cùng nói về hàng biên nhưng độc biên là khen hàng biên liền và đủ dài, còn bể biên (nghĩa thông thường) là chê hàng biên đứt gãy. Hai cái là hai đầu của cùng một thước đo.

Thứ tư, phải xem cả hai chân. Vảy quý phải đóng cân đối ở cả hai bên mới gọi là trọn. Người bán gà thường chìa đúng cái chân đẹp; chân còn lại không có thì chưa thành.

VÀ CÂU NHẮC QUEN THUỘC

Vảy không phải lá bùa. Một hàng biên liền đẹp không tự làm nên con gà hay. Gà ăn độ là nhờ dòng giống, nhờ cách nuôi, cách tập, thể lực và cả cái duyên. Vảy chỉ là một dấu để tham khảo, soi cho có cơ sở chứ đừng đặt hết niềm tin vào đó rồi quên mất con gà đang đứng trước mặt.

Kỳ sau mình nói về bạch đầu chỉ — và cả bạch đầu hổ, hai cái tên cũng hay bị gọi lẫn.

---
Nguồn tham khảo (đối chiếu nhiều nơi): Đạo kê diễn nghĩa / Kê kinh diễn nghĩa bản lưu trên các trang và diễn đàn gà chọi (phần chép về độc biên, đa biên, hàng biên – hàng hậu); bài tổng hợp 92 loại vảy ở chân gà chọi (mactech.com.vn); bài về cách xem chân gà chọi của gachoidemen.com; và một số bài tổng hợp về vảy độc biên trên các trang sư kê. Chỗ nào các nguồn nói khác nhau, bài đã ghi rõ là "tài liệu có chỗ khác nhau".