Hướng dẫn xem vảy gà từ A đến Z: gối, cán, cựa, ngón và mục lục 13 kỳ có hình

Bài của Jenny — chuyên đề Xem vảy gà, mỗi ngày một loại vảy.

Bài này gom lại toàn bộ những gì chuyên đề Xem vảy gà của CuLu39 đã viết suốt hơn hai tuần qua, xếp theo thứ tự một người mới nên đọc. Ai chưa từng cầm chân gà lên soi thì đọc từ đầu. Ai đã quen rồi, nhìn mục lục ở giữa bài rồi nhảy thẳng tới loại vảy mình đang thắc mắc.

Nói trước một câu cho sòng phẳng: vảy không phải lá bùa. Gà hay là do dòng giống, do nuôi, do tập, do người cầm. Xem vảy chỉ giúp mình đoán được phần nào con gà ấy thiên về lối đá nào, và tránh mua nhầm con có tật. Ai bảo coi vảy là ăn chắc thì người đó đang bán gà, không phải đang chơi gà.

CHÂN GÀ CHIA LÀM MẤY PHẦN

Trước khi gọi tên bất cứ con vảy nào, phải biết mình đang nhìn vào đâu. Chân gà tính từ trên xuống: gối, rồi cán (phần ống chân), tới cựa, rồi xuống các ngón.

Mặt trước cán gọi là mặt tiền. Nhìn thẳng vào mặt tiền sẽ thấy hai hàng vảy chạy song song: hàng ngoài gọi là hàng thành, hàng trong gọi là hàng quách. Ở giữa hai hàng là khe. Phần lớn các loại vảy quý hay vảy xấu đều nằm ở vùng này, nên người xưa mới nói "coi gà coi mặt tiền".

Một điều tối quan trọng mà người mới hay bỏ qua: cùng một hình dạng vảy, đóng ở vị trí khác nhau thì tên khác nhau và ý nghĩa cũng khác hẳn. Hai con vảy dính nhau ở hàng quách là vảy tốt, nhưng cùng hiện tượng đó ở hàng thành thì tài liệu lại nói không tốt. Vảy vấn cán đóng trên cựa thì khen, đóng dưới cựa thì chê. Cho nên đếm cho đúng hàng, nhìn cho đúng chỗ, rồi hẵng gọi tên.

CÁCH ĐẾM HÀNG VẢY

Đếm từ gối xuống. Hàng sát gối là hàng thứ nhất, rồi thứ hai, thứ ba, cứ thế xuống tới cựa. Nhiều tên vảy quý gắn chặt với số thứ tự này — ví dụ có loại phải nằm đúng hàng thứ tư tính từ gối xuống mới được gọi đúng tên, lệch một hàng là mất giá trị.

Cũng nên đếm cả hai chân. Vảy quý đóng đủ hai chân mới gọi là trọn, chỉ có một bên thì giá trị giảm hẳn. Người đi mua gà hay bị hớ ở chỗ này: người bán chìa đúng cái chân đẹp ra cho xem.

MỤC LỤC CÁC KỲ ĐÃ VIẾT

Nhóm vảy nằm sát gối, trên cao:
- Kỳ 1 — Vảy án thiên: một con vảy lớn nằm sát gối, to khác hẳn đám vảy quanh nó. Đây là bài đầu tiên của chuyên đề, cũng là loại dễ nhận nhất.
- Kỳ 2 — Vảy án vân: cùng họ với án thiên nhưng cách gối một hàng.
- Kỳ 11 — Vảy tam tài: không phải một hình vảy, mà là cách đếm — ba lượt vảy cùng loại đóng liền nhau sát gối. Bài này nói rõ cách ghép tên và cách phân biệt với tam tần.
- Kỳ 23 — Vảy chỉ nguyệt (nguyệt ám chỉ): không phải một con vảy mà là một đường chỉ mảnh như sợi chỉ, vắt ngang sát gối từ hàng quách sang hàng thành, cong như trăng lưỡi liềm; đừng lẫn với nguyệt tà nằm chéo ở dưới cựa.

Nhóm vảy quanh cựa — vùng quyết định đòn đá:
- Kỳ 4 — Vảy vấn cán: vắt ngang cán, đóng trên cựa thì khen, dưới cựa thì chê.
- Kỳ 5 — Vảy huyền trâm: chấm đen nhỏ nằm trong khe ngang cựa, nhỏ nhưng được giá.
- Kỳ 6 — Vảy gạc thập: bốn con vảy ngang cựa vạch thành dấu chữ thập.
- Kỳ 7 — Vảy độ: hàng vảy nhỏ chạy từ cựa ngược lên gối, có độ song khai, độ tam tằng, độ liên ba.
- Kỳ 13 — Vảy nhật thần: phải đóng đúng ngang cựa mới gọi đúng tên; rất dễ nhầm với hổ khẩu.
- Kỳ 17 — Vảy liên giáp nội: hai vảy hàng quách dính làm một, đóng ngang cựa; bốn cái tên hàm long, hổ khẩu, nhật thần, song liên tự thật ra nói về cùng một con vảy.
- Kỳ 18 — Vảy hoa mai cựa: bốn năm vảy nhỏ dính chùm thành hình bông hoa ở hàng biên phụ, ngay mức cựa; rời khỏi mức cựa là tài liệu gọi bằng tên khác.
- Kỳ 22 — Vảy bản phủ: con vảy vấn hình lưỡi rìu, đầu nhỏ ở hàng thành rồi bè to dần về hàng quách; sách khen "rất hay", nhưng nó soi ngược hệt với hoành không ở kỳ 12 nên nhận lộn hai hàng là đổi hẳn từ vảy khen sang vảy chê.

- Kỳ 14 — Vảy bể biên: cùng tên nhưng hai nghĩa trái ngược — hàng biên đứt gãy là vảy xấu, còn bể biên khai hậu (một vảy hàng quách nứt đôi kèm hàng hậu khai) lại là gà quý.

- Kỳ 15 — Vảy độc biên: chỉ một hàng biên liền mạch chạy từ gối xuống quá chậu ra ngón ngoại thì mới là gà quý, dữ đòn; hai hàng (đa biên) hoặc đứt khúc thì không tính.

- Kỳ 19 — Vảy nứt nội: không phải một hình vảy mà là một đường nứt lõm trên thân vảy; nứt ở hàng quách (nội) sách còn dùng được, lệch ra hàng thành (ngoại) thành khai tiền thì bị chê.

- Kỳ 24 — Vảy tứ trụ giáp: tên đứng đầu một họ vảy chỉ gọi được khi xem đủ cả hai chân gà; bốn bản tài liệu tả bốn kiểu khác nhau, có bản còn tự mâu thuẫn khi đếm ra ba vảy cho cái tên nghĩa là bốn.

Nhóm vảy ở khúc dưới cán và đầu ngón:
- Kỳ 3 — Vảy phủ địa: đóng dưới cựa, sát gốc ngón.
- Kỳ 8 — Vảy khai vương: khối vảy vạch thành chữ Vương 王 ở khúc dưới cán.
- Kỳ 9 — Ẩn long và yểm long: hai cái tên cùng chữ "long" mà khác hẳn nhau, đều nằm vùng đầu ngón.
- Kỳ 10 — Kích giáp và các vảy giáp: liên giáp, đại giáp, ngậm ngọc — nhóm vảy dính liền nhau.
- Kỳ 16 — Bạch đầu chỉ: không phải một hình vảy mà là màu cái móng ở đầu ngón gà; bài phân biệt bạch đầu hổ, hắc đầu hổ và bịt đầu chỉ.
- Kỳ 21 — Ngón chúa (ngón ngọ): không phải một loại vảy mà là ngón giữa dài nhất trong bốn ngón — chỗ đứng để gọi tên cả chùm vảy ở phần ngón như đại giáp chỉ, nhật thần chỉ, trung cang điểm, sát cang điểm, hổ đầu; nắm được ngón này thì luật đổi ngón là đổi tốt xấu mới rõ.

Vảy cần tránh:
- Kỳ 12 — Vảy hoành không: vảy xấu, nằm lưng chừng giữa vấn cán và xiên đao, rất dễ gọi nhầm thành vảy quý rồi mua hớ.
- Kỳ 20 — Vảy dậm chậu: một con vảy nhỏ chen thêm ở sát ngón trước, vùng chậu — chỗ thấp nhất của cán, chỗ người xem gà hay bỏ sót; bài phân biệt dậm chậu với rọc chậu.

Nhóm vảy mặt sau chân — ít người xem tới:
- Kỳ 25 — Hàng hậu: hàng vảy lớn nhất ở mặt sau chân, sách Đạo kê xếp quan trọng hơn cả mặt tiền ("tiền hư còn gỡ gạc được, hậu hỏng thì không dùng được nữa"); bài chỉ cách phân biệt với hàng độ, hàng kẽm, hàng biên láng giềng và nêu bốn điều kiện của một hàng hậu đạt chuẩn (no hậu).

BA LỖI NGƯỜI MỚI HAY MẮC

Thứ nhất, gọi tên theo hình mà quên vị trí. Đây là lỗi nặng nhất và cũng phổ biến nhất. Như đã nói ở trên, cùng một hình dạng mà đóng khác chỗ là khác tên, khác nghĩa. Nhìn thấy một con vảy to vắt ngang cán chưa đủ để gọi nó là vấn cán — phải xem nó nằm trên hay dưới cựa, hai đầu có đều không, cuối hàng quách có teo lại không.

Thứ hai, tin vào một nguồn duy nhất. Sách vảy gà truyền miệng mỗi vùng gọi một kiểu, có chỗ còn mâu thuẫn nhau. Trong chuyên đề này, chỗ nào các tài liệu nói khác nhau là tôi ghi rõ ra chứ không phán chắc một phía.

Thứ ba, xem vảy rồi bỏ qua mọi thứ khác. Chân khô, gân nổi rõ, bóp vào thấy cứng — con đó đá bền. Chân mập ú, bóp mềm nhão thì vảy đẹp cỡ nào qua hai hồ cũng xuống sức. Vảy là chuyện cuối cùng nên xem, không phải chuyện đầu tiên.

XEM VẢY THẾ NÀO CHO ĐỠ HỎNG MẮT

Soi dưới ánh sáng tự nhiên, đừng soi đèn pin trắng gắt vì sẽ làm mất đường nứt nhỏ trên thân vảy. Lau sạch chân trước khi xem, bùn đất bám lâu ngày che mất khe. Cầm chân gà xoay nhẹ theo nhiều góc chứ đừng nhìn một hướng — nhiều con vảy chỉ hiện rõ khi nghiêng chân khoảng bốn mươi lăm độ.

Và nếu được, chụp ảnh lại. Chụp mặt tiền, chụp hai bên, chụp cả mặt sau cán. Về nhà phóng to ra xem kỹ vẫn hơn đứng giữa chợ gà nheo mắt ba mươi giây rồi quyết.

CHUYÊN ĐỀ NÀY CÒN TIẾP

Mỗi ngày một kỳ, mỗi kỳ một loại vảy, có hình vẽ lại cho thấy rõ chỗ khác thường. Các kỳ tới sẽ làm tiếp những loại người chơi hay hỏi: độc biên, bạch đầu chỉ, liên giáp nội. Anh em muốn xem loại nào trước thì để lại bình luận, tôi viết theo thứ tự đó.

Bài viết tổng hợp từ nhiều tài liệu xem vảy gà lưu truyền trong giới chơi gà, đối chiếu với nhau rồi viết lại. Chỗ nào các nguồn nói khác nhau đều được ghi rõ trong từng kỳ.