Vảy tứ trụ giáp là gì: họ vảy phải xem cả hai chân, bốn bản tài liệu tả bốn kiểu khác nhau

Bài của Jenny — chuyên đề Xem vảy gà, mỗi ngày một loại vảy.

Hơn hai mươi kỳ qua, mỗi lần tôi nói "vảy này đóng ở đâu" là nói về MỘT chân. Cầm một chân gà lên, soi, tìm con vảy, gọi tên. Kỳ này phải đổi cách làm: có một họ tên vảy mà cầm một chân lên thì không thể gọi được tên, bắt buộc phải xem CẢ HAI CHÂN rồi đặt cạnh nhau mới gọi ra. Tứ trụ giáp là cái tên đứng đầu họ đó.

Và nó còn là trường hợp tài liệu vênh nhau nặng nhất mà tôi gặp từ đầu chuyên đề. Bốn bản tôi đọc cho ra bốn cách tả khác nhau — không phải khác ở chi tiết nhỏ, mà khác hẳn: bản thì nói bốn vảy nhỏ ngang cựa, bản thì nói hai án thiên một chân cộng hai phủ địa chân kia, bản thì vẽ ra bốn ô vuông quanh cựa. Riêng lời khen thì cả bốn bản giống nhau gần như từng chữ. Chuyện đó đáng để nói thẳng ngay từ đầu bài, và tôi sẽ nói.

CÁI TÊN NÀY CÓ TỪ ĐÂU

Gốc là Đạo kê diễn nghĩa, câu 127 và 128:

"Chân nào tứ trụ đa thê,
Đòn hay hiểm hóc vỗ về nước khuya."

Hai câu lục bát, và như mọi câu trong Đạo kê, nó chỉ KHEN chứ không TẢ. "Đòn hay hiểm hóc" là lời khen đòn. "Vỗ về nước khuya" nghĩa là càng về khuya, càng đánh lâu thì càng bền — nước khuya là mấy hồ cuối, chỗ phân thắng bại thật. Còn "tứ trụ" trông ra sao thì câu thơ không hề nói. Đó là chỗ mọi rắc rối bắt đầu: người đời sau phải tự đi tìm hình cho cái tên, và mỗi người tìm ra một hình.

Chữ "tứ trụ" nghĩa là bốn cái cột. "Giáp" trong "tứ trụ giáp" là vảy — sách vảy gà hay dùng chữ giáp theo nghĩa đó, như liên giáp, đại giáp, kích giáp ở các kỳ trước. Nên "tứ trụ giáp" đọc thẳng ra là "bốn cái cột bằng vảy". Cả bốn bản đều đồng ý ở chữ BỐN. Hết chỗ đồng ý ở đó.

BỐN CÁCH TẢ, VÀ CHÚNG KHÔNG KHỚP NHAU

Cách thứ nhất, theo bản bình giải Đạo kê diễn nghĩa tôi đọc: tứ trụ là bốn vảy dặm ngang cựa, chia đều nhau, không vảy nào lớn nhỏ hơn vảy nào. Bản này nói đó là lời của "ít nhất hai danh sư".

Cách thứ hai, cũng chính bản bình giải ấy dẫn lại: "có sách chép tứ trụ giáp là một chân có án thiên và phủ địa, một chân khác có án thiên".

Cách thứ ba, vẫn bản đó dẫn tiếp: "có sách khác lại phác hoạ vảy tứ trụ giáp như bốn ô vuông nằm gần và đều nhau tại cựa, hai ô ở trên, hai ô ở dưới".

Cách thứ tư, của hai bản "92 loại vảy" — mục 70 bản Mactech và mục 74 bản Chăn nuôi thú y, hai bản chép giống nhau từng ý: một chân có 2 án thiên, một chân có 2 phủ địa; gà này đâm nhiều chém dữ, lấy tấn công làm phòng thủ.

Đặt bốn cách cạnh nhau thì thấy chúng không thể cùng đúng. Cách một và cách ba đặt vảy ở QUANH CỰA, khúc giữa chân. Cách hai và cách bốn đặt vảy ở hai đầu chân — án thiên thì sát gối, phủ địa thì sát chậu, hai chỗ xa nhau nhất trên cái cán. Cách một nói bốn vảy đều nhau không cái nào lớn hơn; cách bốn nói án thiên với phủ địa, mà hai thứ đó theo định nghĩa là vảy LỚN khác thường (kỳ 1 và kỳ 3 của chuyên đề này). Cách hai thì đếm ra ba vảy chứ không phải bốn: một chân án thiên cộng phủ địa là hai, chân kia án thiên là một, tổng ba. Tôi đọc lại mấy lần để chắc mình không đếm sai, và vẫn là ba. Một cái tên nghĩa là "bốn cột" mà bản tả ra ba vảy thì tự nó đã có vấn đề.

Có một chi tiết tôi thấy đáng trọng ở bản bình giải này. Sau khi kể ba cách, người bình giải tự nhận xét về cách thứ ba: "nhưng nếu là như vậy thì xem ra nó lại giống như vảy khai vương rồi?" — khai vương là bốn vảy dính nhau vạch thành chữ Vương, tôi đã viết ở kỳ 8. Và về cách thứ nhất, chính người đó viết thẳng: "tài liệu vảy tứ trụ của các danh sư kém phần chính xác, hình vẽ chưa hợp lý, bổn tự cần phái thuộc hạ đi nghiên cứu thêm."

Một bản bình giải sách cổ mà tự nói ra rằng tài liệu của các danh sư chưa chính xác và mình cần tra thêm — chuyện ấy hiếm. Phần lớn bài viết về vảy gà đều viết như thể mọi thứ đã chốt từ lâu. Nên tôi ghi lại nguyên câu đó, vì nó là lời thật thà nhất về cái tên này mà tôi tìm được, và nó cho người đọc một cái mốc đúng: tứ trụ giáp là một cái tên CHƯA CHỐT. Ai nói chắc về nó thì nên hỏi họ dựa vào bản nào.

Hình dưới đây tôi dựng để người đọc thấy bốn cách tả ấy đặt vảy ở những chỗ nào trên chân gà, và vì sao chúng không thể cùng là một thứ.

TỨ TRỰC — CÁI TÊN LỆCH MỘT CHỮ MÀ NGHĨA KHÁC

Trong hai bản 92 loại còn một mục nữa rất dễ đọc lộn thành tứ trụ: mục 65 bản Mactech, mục 68 bản Chăn nuôi thú y, tên là TỨ TRỰC. Nội dung: một chân có vảy án thiên, chân kia có vảy phủ địa; vảy này thuộc Quý Kê.

"Trực" không phải "trụ". Và nghĩa thì khác nhau ở SỐ LƯỢNG, theo đúng hai bản ấy:

Tứ trực = một án thiên ở chân này, một phủ địa ở chân kia. Mỗi chân một vảy.

Tứ trụ giáp = hai án thiên ở chân này, hai phủ địa ở chân kia. Mỗi chân hai vảy.

Hai cái tên đọc gần như nhau, viết lệch một chữ, cùng dùng đúng hai loại vảy án thiên và phủ địa, chỉ khác số lượng. Đây là kiểu bẫy tên mà chuyên đề này gặp đi gặp lại — kỳ 23 có nguyệt ám chỉ với nguyệt tà, kỳ 22 có "phủ" là cái rìu với "phủ" là trùm xuống đất, kỳ 21 có nhật thần chỉ với nhật thần. Giờ thêm trụ với trực.

Và nó còn tệ hơn một bậc. Nhớ cách tả thứ hai của tứ trụ giáp ở trên không — "một chân có án thiên và phủ địa, một chân khác có án thiên". Cái đó nghe gần hệt tứ trực cộng thêm một vảy. Nên nếu ai đọc đúng bản chép cách hai, rồi đi nói chuyện với người đọc bản 92 loại, hai người sẽ cùng dùng chữ "tứ trụ" mà trong đầu đang nghĩ hai con gà khác nhau. Tôi không có cách nào xử lý chuyện đó ngoài việc nói rõ: khi bàn tới mấy cái tên này, hãy tả ra chứ đừng gọi tên.

CÁI HỌ VẢY PHẢI XEM CẢ HAI CHÂN

Đây là phần tôi cho là đáng giá nhất của kỳ này, và nó không phụ thuộc vào chuyện tứ trụ giáp tả thế nào mới đúng.

Trong bảng tên vảy gà có một nhóm mà bạn KHÔNG THỂ gọi tên nếu chỉ soi một chân. Không phải vì khó thấy, mà vì định nghĩa của nó nằm ở quan hệ giữa hai chân. Soi một chân thì thiếu nửa dữ kiện.

Tứ trực và tứ trụ giáp thuộc nhóm này: một chân án thiên, chân kia phủ địa. Soi riêng chân phải, bạn chỉ thấy "con gà này có án thiên" — đúng, nhưng chưa phải cái tên.

Song cúc cũng vậy, và đây là ví dụ sạch nhất nên tôi dẫn nguyên. Bản Mactech mục 41 chép: dưới cựa có hai vảy dặm nhỏ đi liền nhau theo chiều thẳng đứng thì gọi là song cúc; "còn mỗi chân có một vảy đối chiếu nhau cũng gọi là song cúc, nếu chỉ có một chân có vảy thì gọi là CÚC BỒN". Rồi đến phần lời bình: gà song cúc "có đòn liên hoàn từ hai, ba cái đá trở lên", còn gà cúc bồn thì "vô thưởng vô phạt".

Đọc kỹ câu đó đi. Cùng một con vảy, cùng một chỗ đóng, cùng một hình dáng. Có ở cả hai chân thì tên là song cúc và được khen có đòn liên hoàn. Chỉ có ở một chân thì đổi tên thành cúc bồn và bị xếp vào loại vô thưởng vô phạt. Không có chỗ nào trong sách vảy gà mà cái luật "đếm cả hai chân" hiện ra rõ bằng chỗ này.

Nhóm này còn mấy cái nữa. Bản bình giải Đạo kê, khi giảng câu 37–38 "Tam tài tứ quý là đâu, song tam song quý mới hầu tài cho", nói gọn: song tam là hai chân đều có tam tài, song quý là hai chân đều có tứ quý. Nghĩa là chữ "song" đằng trước một tên vảy thường có nghĩa "cả hai chân đều có". Tam tài tôi đã viết ở kỳ 11; giờ thì thấy câu thơ ấy xếp hẳn song tam song quý lên trên tam tài tứ quý — có một chân là đã quý, có cả hai chân mới "hầu tài cho".

Rồi mục 72 bản Mactech, thượng hạ giao chinh: một chân có 3 vấn cán, chân kia có 3 điểm đen hoặc đỏ. Mục 73, văn võ song toàn: một chân có 3 hàng vảy ở mặt tiền, chân kia có 2 hàng trơn.

Gom lại thành một luật đọc, và luật này là cách tôi sắp xếp lại mấy mục rời rạc ấy chứ không phải câu nào trong sách chép ra như vậy: trên chân gà có hai trục để đếm. Trục dọc là đếm trên một chân — tam tài là ba lượt vảy liên tiếp, tứ quý là bốn, án thiên 1 rồi 2 rồi 3 là đếm hàng từ gối xuống. Trục ngang là đếm qua hai chân — song cúc, song tam, tứ trực, tứ trụ giáp, thượng hạ giao chinh. Kỳ 11 tôi đã nói tam tài không phải một hình vảy mà là một cách đếm; kỳ này bổ thêm cái trục thứ hai của chuyện đếm đó.

Hệ quả thực hành thì rất cụ thể: soi vảy mà chỉ xem một chân là bỏ mất cả một nhóm tên. Và khi chụp ảnh chân gà để hỏi người khác, phải chụp CẢ HAI CHÂN, lại còn phải nói rõ tấm nào là chân trái tấm nào là chân phải. Lý do nói rõ trái phải thì ở ngay đoạn dưới.

Hình thứ hai dưới đây tôi dựng để chỉ cái luật ấy: cùng một con vảy, một chân thì tên này, hai chân thì tên khác và lời bình cũng khác.

CHUYỆN CHÂN TRÁI CHÂN PHẢI

Phần mở đầu bản 92 loại Mactech có mấy câu không thuộc mục nào, tôi dẫn ra vì chúng liên quan trực tiếp tới họ vảy hai chân.

Câu thứ nhất: "Có những vảy tài vảy tốt thường đóng ở chân trái mới đúng cách, vì vảy tài chân trái ăn vảy tài chân phải."

Câu thứ hai: "Gà hai chân đều có phủ địa hoặc I, II, III không đồng bậc, gà này phải thua gà có tứ trực. Nếu phủ địa liền bốn cái, thì không phải cách."

Câu thứ ba, câu tôi thích nhất trong cả bản: "Chẳng thà không có vảy tốt, còn nếu có án thiên, phủ địa, bản phủ kích giáp, ám long mà không đúng cách, và nhất là hàng độ với hàng kẽm chẳng may, thì không nên xài."

Ba câu này nói với nhau một ý. Theo tài liệu, có vảy quý không đủ, còn phải đóng ĐÚNG CÁCH — đúng chân, đúng bậc, đúng số lượng. Gà có phủ địa cả hai chân mà lệch bậc nhau thì tài liệu xếp dưới gà có tứ trực, tức là dưới gà chỉ có một án thiên với một phủ địa mà đóng đối nhau cho cân. Và phủ địa dính liền bốn cái thì tài liệu bảo "không phải cách", tức là nhiều quá cũng hỏng.

Tôi dẫn nguyên văn và không bảo đảm gì về mấy câu ấy. Không bản nào trong bốn bản tôi đọc kèm một ví dụ, một con gà cụ thể, một cái gì đo được. Riêng câu "vảy tài chân trái ăn vảy tài chân phải" thì tôi còn thấy khó hiểu về mặt lý: gà đá bằng cả hai chân, và chuyện nó quen đá chân nào thì tuỳ con, nên dựa vào bên trái bên phải mà phân hơn kém là một bước nhảy khá xa. Nhưng tài liệu chép vậy, và chép vậy ở chỗ dễ thấy nhất của bản, nên người đọc chuyên đề này cần biết là nó có ở đó. Giá trị dùng được của câu ấy, theo tôi, không phải lời phán hơn kém — mà là chỗ nó nhắc: khi nói về vảy hai chân thì phải ghi rõ chân nào, vì tài liệu có phân biệt.

ĐỪNG LẪN VỚI MẤY CÁI TÊN CÙNG CÓ SỐ BỐN

Chữ "tứ" trong sách vảy gà xuất hiện nhiều, và không phải cái nào cũng tốt.

Tứ quý, mục 79 bản Mactech: giống tam tài nhưng có 4 vảy từ gối xuống, gà rất tốt đường Sinh Đạo. Đây là đếm DỌC trên MỘT chân, không phải họ hai chân. 🪤 Và chính chỗ này hai nguồn vênh nhau: bản Mactech viết "4 VẢY từ gối xuống", bản bình giải Đạo kê viết "tứ quý là bốn HÀNG vảy đóng sát gối". Bốn vảy khác bốn hàng vảy — cùng cái vênh "vảy hay hàng" mà tôi đã gặp ở kỳ 11 khi viết tam tài.

Tứ hoành khai, mục 5 bản Mactech: dưới gối có 4 vảy nhỏ, còn gọi là Đâu Đầu Nhịn Miệng — XẤU. Cùng mục đó nói thêm: sát gối mà có nhiều vảy nhỏ hoặc nằm từng chùm không khít nhau thì gọi là NÁT GỐI, hoặc Ngũ Tu nếu là 5 vảy nhỏ. Vậy là ngay dưới gối, bốn vảy nhỏ thì bị chê, trong khi bốn hàng vảy tử tế cũng ở vùng gối thì được gọi tứ quý và được khen. Khác nhau ở chỗ vảy NHỎ CHEN THÊM so với vảy ĐỦ CỠ XẾP THÀNH HÀNG — cùng cái luật đã gặp ở kỳ 20 khi viết dậm chậu.

Khai vương, kỳ 8 của chuyên đề, mục 13 bản Mactech: bốn vảy dính nhau tạo thành hình chữ Vương. Cũng là bốn, cũng khen. Và như đã dẫn ở trên, chính người bình giải Đạo kê nói rằng nếu tứ trụ giáp là bốn ô vuông đều nhau quanh cựa thì nó hoá ra khai vương.

Thành ra gặp một cái tên có chữ "tứ", nên hỏi ngay ba câu: bốn CÁI GÌ (vảy hay hàng), trên MỘT chân hay HAI chân, và ở CHỖ NÀO trên cán. Trả lời được ba câu đó thì khỏi cần tranh tên.

SOI THẾ NÀO CHO ĐỠ SAI

Cắm hai cái mốc án thiên và phủ địa trước đã. Chưa chắc con nào là án thiên, con nào là phủ địa thì chưa nói tới tứ trực hay tứ trụ giáp được. Án thiên là một vảy lớn vấn ngang, sát gối, cao nhất; cách gối một hàng là án thiên 2, cách thêm một hàng là án thiên 3. Phủ địa hình dáng giống án thiên nhưng đóng dưới cựa, sát chỗ bốn ngón quy tụ. Ai chưa đọc thì xem lại kỳ 1 và kỳ 3.

Soi cả hai chân cùng một lượt, đặt cạnh nhau. Đây là kỳ duy nhất tới giờ mà soi một chân là chắc chắn đọc sai. Cách tôi làm: để gà đứng tự nhiên trên mặt phẳng, chụp chân trái trước rồi chân phải, cùng một góc, cùng một khoảng cách, rồi mở hai tấm cạnh nhau mà so.

Ghi rõ chân trái chân phải ngay khi chụp. Nghe nhỏ nhưng đây là chỗ mất dữ kiện nhanh nhất: hai tấm ảnh chân gà rời nhau thì mười phút sau chính người chụp cũng không nhớ tấm nào là chân nào.

Đếm bậc, đừng chỉ đếm số. Hai chân cùng có phủ địa nhưng một chân đóng cao hơn chân kia thì theo tài liệu là "không đồng bậc" và bị xếp thấp. Nên lúc ghi lại, ghi kiểu "chân trái án thiên 2, chân phải phủ địa" thì đủ dữ kiện hơn hẳn chữ "tứ trực".

Tả ra, đừng gọi tên. Riêng kỳ này tôi khuyên mạnh hơn mọi kỳ trước, vì bốn bản tả bốn kiểu. Nói "chân trái có hai vảy lớn vấn ngang sát gối, chân phải có hai vảy lớn vấn ngang dưới cựa sát chậu" thì ai nghe cũng hiểu đúng cái mình thấy. Nói "gà này tứ trụ" thì tuỳ người nghe đọc bản nào mà họ hình dung ra ba thứ khác nhau.

Rửa sạch chân và soi nghiêng ánh sáng. Luật chung của cả chuyên đề, nhắc lại cho ai mới đọc. Chân bẩn thì một vệt đất cũng thành vảy lớn.

Và đừng cố tìm cho ra. Chân gà nào cũng có vảy to vảy nhỏ. Nếu phải lật qua lật lại mười lần, nghiêng đèn đủ hướng mới "thấy" được bốn cái cột, thì câu trả lời là không có.

CUỐI CÙNG THÌ NÊN HIỂU THẾ NÀO

Kỳ này tôi để lại hai điều.

Điều thứ nhất là cái dùng được: có một họ tên vảy chỉ gọi được khi xem cả hai chân, và cặp song cúc với cúc bồn là bằng chứng rõ nhất — cùng một con vảy, có đủ hai chân thì sách khen, chỉ có một chân thì sách bảo vô thưởng vô phạt. Nắm được chuyện đó thì lần sau soi chân gà bạn sẽ soi khác: không soi xong một chân rồi kết luận, mà soi cả hai rồi mới nói.

Điều thứ hai là cái đáng cảnh giác. Tứ trụ giáp là cái tên mà bốn bản tả ra bốn thứ không khớp nhau, trong đó có một bản đếm ra ba vảy cho một cái tên nghĩa là bốn, và chính người bình giải sách gốc tự nhận hình vẽ của các danh sư chưa hợp lý. Nhưng lạ ở chỗ: phần KHEN thì bốn bản giống nhau — đòn hiểm, bền nước khuya, đâm nhiều chém dữ. Khi phần tả thì tan ra bốn hướng mà phần khen vẫn y nguyên, tôi hiểu là lời khen đã đi trước cái hình. Người ta nhớ câu thơ khen trước, rồi mỗi người gán cho nó một hình sau. Đây là cách tôi đọc bốn bản ấy đặt cạnh nhau, không phải điều bản nào chép ra.

Còn chuyện con gà có tứ trụ thì đá hay tới đâu, tôi không dám quả quyết, và với kỳ này càng không — vì chưa ai chốt được tứ trụ là cái gì thì lấy đâu ra chuyện kiểm chứng nó hay hay dở. Vảy không phải lá bùa. Gà hay hay dở là do dòng giống, cách nuôi, cách tập, sức chịu đòn và bản lĩnh lúc vào trận. Xem vảy là thú vui, và là một kênh tham khảo lúc đứng trước hai ba con na ná nhau, không phải cái cân đo tài con gà.

Kỳ sau tôi tiếp một loại vảy nữa trong danh sách. Ai muốn xem lại từ đầu thì vào bài Hướng dẫn xem vảy gà từ A đến Z, mục lục đủ các kỳ đã đăng.

Anh em nào có con gà mà hai chân đóng vảy khác nhau — một chân có vảy lớn sát gối, chân kia có vảy lớn dưới cựa — thì rửa sạch chân, chụp CẢ HAI CHÂN, ghi rõ tấm nào chân trái tấm nào chân phải rồi gửi vào đây. Nhớ lấy cả gối và cả bốn ngón vào khung để có mốc mà bàn. Kỳ này cần đủ hai chân mới nói được, một tấm thì không ai dám gọi tên.

Tài liệu tham khảo: Đạo kê diễn nghĩa, câu 127–128 "Chân nào tứ trụ đa thê, đòn hay hiểm hóc vỗ về nước khuya" (bản thơ đối chiếu trên Gà Đá Tiền) cùng bản bình giải đăng ở chủ đề "Đạo kê diễn nghĩa bình giải" trên Diễn Đàn Cá Cảnh — bản bình giải này cho cả ba cách tả tứ trụ giáp, câu tự nhận "tài liệu vảy tứ trụ của các danh sư kém phần chính xác, hình vẽ chưa hợp lý", phần giảng câu 37–38 về song tam song quý, và định nghĩa tứ quý là bốn hàng vảy; bản "Cách xem chân và vảy gà chọi — 92 loại vảy ở chân gà chọi" trên Mactech Việt Nam, các mục 1 án thiên, 2 phủ địa, 5 tứ hoành khai, 13 khai vương, 41 song cúc, 65 tứ trực, 70 tứ trụ giáp, 72 thượng hạ giao chinh, 73 văn võ song toàn, 79 tứ quý, cùng các câu ở phần mở đầu về chân trái chân phải và về phủ địa không đồng bậc; và bản "92 vảy gà chọi tốt mà các kê thủ nên biết" trên Chăn nuôi thú y, các mục 68 tứ trực và 74 tứ trụ giáp — hai bản cùng mang tên "92 loại" nhưng lệch số mục nhau, đúng như tôi đã ghi ở kỳ 23, nên đừng coi con số 92 là một bảng cố định. Phần so sánh với án thiên, phủ địa, tam tài, khai vương, dậm chậu lấy lại từ các kỳ 1, 3, 8, 11 và 20 của chuyên đề này. Nội dung do tôi đối chiếu rồi viết lại; chỗ nào các bản nói khác nhau, hoặc chỗ nào là tôi suy luận chứ không phải tài liệu chép, tôi đã ghi rõ trong bài. Hai hình trong bài dựng trên hình minh hoạ chân gà của ban quản trị CuLu39; các con vảy, vùng màu và chú thích là phần vẽ thêm theo mô tả trong tài liệu, không phải ảnh chụp gà thật.